Birçoğunun anlamı meçhul olan millet, kavim ve yer adlarının tarihi mitolojik devirlere kadar uzanır. Onun için bu kelimelerin şifresini
çözmeye çalışan dil bilimcileri, bir kahve falına bakar gibi uğraşıp dururlar.

Kavim adları, çoğu zaman o kitleye komşuları tarafından takılan ve onları diğer topluluklardan ayıran birer sıfatken zamanla kalıcı isimler haline gelirler. Ama bu toplulukların bazen kendi kendilerini adlandırdıkları da olur.

Ben burada kadim bir Türk boyu olan Kırgız adının menşeyi üzerinde duracağım. Önceki yorumları gözden geçirdim, hiç biri beni tatmin etmedi. Kırgız adını, “kırk kız”dan, “kır Oğuz’u”ndan vb. getirenler var. Bunların çoğu halk etimolojisi türünden naif yorumlar. Bir kelimenin etimolojisi yapılırken önce o kelimeye hiçbir şey ekleyip çıkarmadan mevcut haliyle bir anlam taşıyıp taşımadığına bakmalı ve keyfî yorumlardan kaçınmalıyız. Eğer kelime o haliyle bir anlam taşıyorsa eğip bükmeye gerek yok; hangi köke hangi eklerin getirildiğini belirtmekle yetiniriz. Eğer bir anlam taşımıyorsa bazı ses değişmeleri, ses düşmeleri vb. üzerinde durulabilir.

Tahliline çalıştığımız Kırgız kelimesi ise hiçbir yoruma ihtiyaç göstermiyor. Eğip bükmeye, ekleyip çıkarmaya gerek yok. Fakat bunu anlamak için kırgı kelimesinin anlamını ve “-z” ekinin fonksiyonlarını bilmemiz gerekiyor.

Kırgı, Azerbaycan, Kırgız ve Kazak Türkçelerinde bizdeki şahin, doğan, atmaca gibi bir alıcı kuşun adıdır. Şehriyar, Heydar Baba’ya Selam şiirinde:

“Melik Niyaz verendilin salardı
Atın çapıp qıygacıdan çalardı,
Qırgı tekin gedik başın alardı
               Dolayıya qızlar açıp pencere
               Pencerelerde ne gözel menzere”

Türkiye Türkçesiyle söylersek:
“Melik Niyaz silahını sıkardı
Atın sürüp kestirmeden çıkardı
Şahin gibi gedik başın aşardı
               Çevresine kızlar açmış pencere
               Pencerelerde ne güzel manzara” diyor.

Bu kelimeyi tahlil etmek için ek ve köklerine şöyle ayırabiliriz:

Kırgız < kır+ gı+z
Kır- : fiil kökü
  -gı : fiilden isim yapma eki
   -z : isimden isim yapma eki

Öyleyse, Şahin gibi, çevik, atak anlamlarına gelen Kırgız kelimesi, önceleri bir Türk boyunu yiğitliği ve savaşçılığı ile niteleyen bir sıfat, bir ünvan iken zamanla kalıcı isim hâline gelmiştir.
...