Uygur şiirine modern dünya şiirinin ve klasik Çağatay şiirinin şekil ve nazım biçimlerini sokarak Uygur şiirinde yeni bir çağ açmayı başaran ve aynı zamanda yazmış olduğu edebi makaleler ve Uygur kültür tarihinde bir ilk olan tiyatroyu halkının aydınlanması ve muasır medeniyetler seviyesine gelmesi için bir araç olarak kullanan Lutpulla Mutellip,16 Kasım 1922 yılında Kazakistan’ın Almatı bölgesindeki “Uygur Bölgesi” olarak da bilinen Nilka kasabası Çunçi köyü Sayboyu mahallesinde dünyaya gelmişt
Uygur şiirine modern dünya şiirinin ve klasik Çağatay şiirinin şekil ve nazım biçimlerini sokarak Uygur şiirinde yeni bir çağ açmayı başaran ve aynı zamanda yazmış olduğu edebi makaleler ve Uygur kültür tarihinde bir ilk olan tiyatroyu halkının aydınlanması ve muasır medeniyetler seviyesine gelmesi için bir araç olarak kullanan Lutpulla Mutellip,16 Kasım 1922 yılında Kazakistan’ın Almatı bölgesindeki “Uygur Bölgesi” olarak da bilinen Nilka kasabası Çunçi köyü Sayboyu mahallesinde dünyaya gelmiştir. Bugün bu mahalle Lutpulla Mutellip mahallesi olarak geçmektedir.
Öğrenim hayatına ailesinin yanında dini ilimleri öğrenmeye başlayarak başlayan Mutellip, ailesinin isteğiyle modern tarzda eğitim veren ve öğretim dili ağırlıklı olarak Tatarca ve Rusça olan Gulca şehrindeki Tatar ilkokulunda başlamış, ilköğretimi tamamladıktan sonra da 1936 yılında Gulca şehrinde bulunan Rus lisesinde okumuştur. Lise öğreniminden sonra da Vilayet Öğretmen Yetiştirme Enstitüsünde okumak için Urumçi şehrine gitmiştir. Vilayet Öğretmen Yetiştirme Enstitüsünde başarılı bir öğrenim hayatı olan şair, ihtiyaç üzerine 1941 yılında eğitimini tamamlayamadan Sovyet mühendislerinin hazırlamış olduğu inceleme ve araştırma guru- bunda tercüman olarak Güney Şincan’a gider. Sovyet mühendislerinin yürüttüğü bu araştırma gezisinin Lutpulla Mutellip’in halkını ya- kından tanımasında ve gelecekte halkı için yapa- cağı hizmetlerin ilk adımlarını atmasında ayrı bir yeri ve önemi vardır. Ikinci Dünya Savaşı’nın baş- lamasıyla araştırma yarım kalmış Lutpulla Mutellip, Urumçi’ye geri dönerek gösterdiği hizmetler- den dolayı eğitimini orta derecede tamamladı şeklinde lisans diploması almıştır.
Mutellip, Urumçi’ye döndükten sonra 1941 yı- lında Şincan Gazetesinde yazar olarak çalışma- ya başlar ve aynı gazetede “Edebiyat Gülzarı” adlı sayfayı çıkarır. “1943 yılının gelişiyle beraber Şincan’ın siyasi havasında büyük değişim- ler olur. Şin Şisey “gelişim maskesi”ni çıkarıp Gomindan partisine katılır. Ocak ayında Şincan’da Gomindan partisinin il şubesi açılır. Haziran ayında Gomindan yönetim kurulu Şincan gazetesini kontrol edebilmek için temsilcisi Fen Gunbin’i Şincan gazetesinin başına getirir. Çünkü, Şincan gazetesi o zamanki Şincan’ın teşkilat organı ve Şincan’daki hakimiyetin mü- him bir silahıydı.”
Gomindan Çin Milli Partisinin yönetime gelme- siyle beraber Şincan’da aralarında Lutpulla Mutellip’in de bulunduğu, devrimci, yenilikçi ve vatansever gençler göz altına alınmış, dev- rim içerikli kitaplara el konulmuş, yenilikçi ya- yınevleri kapatılmıştır.
Hapsedilmek ya da sürgün edilmekle karşı kar- şıya kalan Lutpulla Mutellip, 1943 yılının sonla- rında Gomindan partisi tarafından Urumçi şe- hirinden ve Şincan gazetesinden uzaklaştırıl- mak için “Aksu Şincan Gazetesine” yardımcı ya- zar olarak tayin edilir.Yapmış olduğu yenilikçi çalışmalardan dolayı Şincan gazetesinden uza- klaştırılan Mutellip, çıkartmış olduğu “Edebiyat Gülzarı” adlı sayfanın bir benzerini Aksu ga- zetesinde “Cenub Şamili” adıyla şair Nimşehit, Bilal Ezizi gibi genç şairlerle beraber çıkartma- ya başlar.
Kendisi gibi yenilikçi ve vatansever gençleri et- rafında toplayan ve örgütleyen Mutellip, Go- mindan’a karşı çalışmalarına Aksu şehrinde de devam etmiş, bunu fark eden Çin Milli Partisi Gomindan, basın ve bildirilerle halkı Lutpulla Mutellip ve yandaşlarına katılmamaları için uyarmış, yenilikçileri ve onlara sempati duyan- ları göz altına almıştır.
Lutpulla Mutellip, 1938 yılında yazdığı “Hiyel- çan Tilekler” adlı şiirinde halka seslenerek hal- kın bağımsızlık hareketini desteklemiş, 1944 yı - lında yazdığı “Şair Togrusida Muveşşeh” adlı şiirinde de şaire seslenerek halkını “yaşamak için savaş” maya çağırmıştır. Haklı mücadele- sinde sadece keskin kalemiyle yetinmemiş aynı zamanda Münirdin Hoca, Bilal Ezizi gibi yenilikçi gençlerle birleşerek sonraları “Mutellip Teşkilatı” diye adlandırılacak olan “Uçkunlar Ittifakını” kurarak mücadelesine devam etmiştir. Bu teşkilat “Üç Vilayet Inkılabı” ile birleşerek çiftçileri silahlı mücadele için ayaklandıracakları sırada hain Hekim Nur’un ihbarı üzerine şair ve arkadaşları hapse atılır.
Gomindan’a karşı halkının bağımsızlığı için canla başla savaşan “Üç Vilayet Inkılabı” ordu- su, “1945 yılının sonbahar ayında karlı dağlardan Güney Şincan’a geçip Gomindan ordusu ile savaşarak Aksu şehrinin bağımsızlığını kaza- nır” Gomindan üyeleri, şair Lutpulla Mutellip ve arkadaşlarının hapishanede isyan çıkarma- sından korktukları için 18 Eylül 1945 tarihinde şairi ve arkadaşlarını idam ederler.
Lutpula Mutellip’in ve dava arkadaşlarının idam edilmesine öfkelenen halk isyan ederek hapis- haneyi basar. Halk, Lutpulla Mutellip’in yattığı hücrenin duvarına kendi kanıyla yazmış olduğu aşağıdaki iki satırlık şiiri görür.
Bu ken zemin men üçün boldi devrez,
Yaş gülümnü hazan kildi kanhor ebleh
(Bu geniş topraklar benim için oldu cehennem, Genç gülümü hazan etti hunhar düşman.)
Lutpulla Mutellip ve arkadaşlarının vahşice idam edilmesinden beş yıl sonra Uygur halkı ayaklanarak şairin ve arkadaşlarının ruhlarının edebi huzura kavuşmaları için idamın gerçekleştiği hapishaneyi basarlar. Öfkeli halkın bas- kısına fazla dayanamayan gardiyanların şairin ve arkadaşlarının daha önceden bir domuz ahırı olan bugün ise tuvalet olarak kullanılan yeri kazması sonucunda şair ve dava arkadaşlarının paramparça edilmiş cesetlerinin toplu halde yattığı görülür.
Aksu ve çevre illerden gelen halkın, bu vatan evlatlarının paramparça edilmiş cesetlerini Is- lam kaidelerine ve Uygur geleneklerine göre defnetmesiyle şairin ve dava arkadaşlarının ruhları huzura kavuşur.
Devamını Oku
