maksim kiroviç ammosov

MAKSİM KİROVİÇ AMMOSOV, 10 ARALIK 1897- 28 TEMMUZ 1938
Dr. Ümit ŞAHİN
Türk Dünyasının en kuzey-doğusunda yaşayan ve az nüfuslu Türk topluluklarından biri olan Saha (Yakut) Türklerinin yetiştirdiği büyük devlet adamlarından biri de Maksim Kiroviç Ammosovdur. 10 Aralık 1897 tarihinde Saha Yerinin merkezî bölgelerinden Nam Ulus ’unun Katırık kasabasında dar gelirli bir ailede dünyaya gözlerini açan Ammosov’un babası Kiril Ammosov, annesi ise babasının ikinci eşi olan Anastasiya Ammosovadır. Köylü bir aile olan Anastasiya Ammosova ve Krill Ammosov çiftinin maddî imkansızlıkları nedeniyle Maksim’i dört yaşından itibaren amcası tarafından yetiştirilmiştir. Destan, hikâye dinlemeyi ve şarkı söylemeyi çok seven Maksim, çocukluğunda oloŋkosut A. E. Sivtseva’nın icra ettiği Nurgun Bootur, Er Soğotox, Ciibe bıtıka gibi oloŋko destanlarını dinleyerek büyümüştür.
Maksim Ammosov yaşıtlarına göre biraz daha şanslı sayılabilir. Çünkü doğup büyüdüğü Nam ili Saha Yerinin merkezî illerinden biridir ve eğitim alabileceği bir okul bulunmaktadır. Eğitim hayatına 1906 yılında Nam’daki üç yıllık okulda başlar. 1909 senesinde buradaki eğitimi tamamladıktan sonra Yakutsk şehrine gelir. 1910-1914 yılları arasında dört yıllık okulda eğimine devam eden genç Maksim bu yıllarda Rus dilinde ustalaşmış, derslerini başarıyla bitirerek 1914 yılında mezun olmuştur. O yıllarda Saha Yerinde Rus nüfusun oldukça az olduğunu ve eski yerleşimciler diye adlandırılan Rus ailelerin bile dil-kültür açısından Sahalaştığını Saha Kültürünün hâkim kültür olduğunu dikkate aldığımızda Rusçayı konuşanların sayısının da ne kadar az olduğu takdir edilecektir. 1911 yılında ilerleyen yıllarda kendisinin hazırladığı yasa teklifiyle kurulacak olan Saha Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin ilk devlet başkanlığını yürütecek Platon Oyunskay ve edebiyatçı N. D. Neustroev’in tertip ettiği edebî meclise katılanların arasında genç Maksim de yer alıyordu. 1914-1918 yılları arasında Yakutsk öğretmen okulu öğrencisi olan Maksim, sosyalist düşünce ile Yakutsk öğretmen okulu yıllarında tanışmıştır (Alekseyev 2018: 36). Öğretmen okulundaki okul arkadaşları ise ilerleyen yıllarda birlikte çalışacakları Platon Oyunskay, Semen Arkakov, S. Vasilyev gibi geleceğin Saha aydınlarıdır. Zaten dar gelirli oldukları için akrabalarının yanında büyüyen Maksim Ammosovun ailesi, öğrencilik yıllarında da oğulllarına yeterli maddî desteği verememişler, ailesinden eline geçen 15 rublenin 6 rublesini kiraladığı odaya vererek ayda yalnızca 9 ruble ile hayatını sürdürmeye çalışmıştır.
Saha Yeri, Çarlık Rusyası döneminde rejim karşıtı kişilerin sürgüne gönderildiği bir açık hava hapishanesi gibidir. Saha Yerine gönderilen politik sürgünlerin Saha aydın sınıfının oluşmasında büyük etkileri vardır. Bunlardan ikisi Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisinin Yakut bölgesi şubesini kuran Yaroslavskiy ve Nogindir. Maksim 1914 yılından itibaren düzenli olarak bu partinin toplantılarına katılmaya başlar. Bu toplantılarda özgürlük, eşitlik gibi kavramlarla tanışır ve fikirleri şekillenmeye başlar.
Oyunskiy ile işçi sendikası ve Yakut İşçi Temsilcileri Birliğini kurar. Birliğin ilk toplantısında tartışılan konu “Saha Halkının Birliği” meselesidir. Ekim İhtilalinden sonra ise Yakut İşçi Temsilcileri Birliğinin sekreteri olarak görev yapar. Birlikte onun idareciliği döneminde eğitim, kütüphane, müzecilik ve tiyatro gibi bölümler açılır. Sıradan bir işçi sendikası gibi değil aynı zamanda o dönemde tamamına yakınının köylerde yaşayan Saha Türklerinin eğitim ve kültür alanlarında gelişmesine yönelik faaliyet gösteren bir kurum gibi çalışmıştır.
1917 yılında Şubat İhtilalinden sonra Genel Güvenlik Komitesi adını taşıyan devrimciler komitesine katılır. 1 Temmuz 1918 tarihinde Bolşevikler Saha Yeri’nde yönetimi ele geçirince Oyunskiy ile birlikte kurdukları Yakut İşçi Temsilcileri Birliğinin sekreterliğini yürütmeye başlar. Ağustos ayında Saha Yerinde yönetim el değiştirip Çarlık yanlılarına geçince tutuklanır ve Saha Yerinden sürülür. Sürüldüğü Tomsk vilayetinde ve İrkutsk bölgesinde Bolşeviklerin yanında Kolçaklara karşı savaşır. Mayıs 1919 tarihinde Kolçakların cephesini gizlice geçmeyi başarır ve Leninle görüşmek için Moskova’ya gider. İç savaşın henüz sürdüğü 1919 yılında Sovyet hükümeti yıkılınca Maksim Ammosov işsiz ve dolayısıyla parasız kalır, tiyatro ve restoranlarda gazete satarak hayatını sürdürmeye çalışmışır. Bir yandan da devam etmekte olan iç savaşta bolşeviklerin safında kolçaklara karşı mücadelesini sürdürür. 19. yüzyılın başında henüz yeni oluşmaya başlayan Saha aydın sınıfının büyük çoğunluğunun Bolşevik yanlısı olması pek doğaldır. Çarlık rejiminin baskısı altında dünyaya gözlerini açan ve bu ortamda sosyalist ve komünist düşünceli politik sürgünlerin etkisi altında kalan Saha öğrencileri bu kişilerin özgürlük, eşitlik, insanca yaşama gibi söylemlerinden etkilenmişler ve çarlık rejimine kıyasla daha adil, kendi millî kimliklerini ve dolayısıyla dillerini, kültürlerini yaşayabilecekleri ve koruyabileceklerini düşündükleri başka bir düzenin savunuculuğu yapmışlardır. Yukarıda da anlatıldığı gibi eğitim hayatına devam etmek için Yakutsk şehrine taşınan genç Maksim de katıldığı toplantılarda politik sürgünlerin fikirlerinden fazlasıyla etkilenmiş ve içinde doğup büyüdüğü Saha Türklerinin geleceğinin sosyalist düzende olduğunu savunmuştur. İç savaş döneminde binbir zorlukla Bolşeviklerin yanında Kolçaklara karşı yapılan savaşlara katılmış, üç kez doğu cephesine geçmiş ve kurdukları yer altı örgütleriyle Moskova’ya istihbarat sağlamıştır. Bolşeviklerin Kolçak kuvvetlerini yenmesinin ardından Sibirya’da ve Saha Yeri’nde düzenin tesis edilmesinde aktif rol oynar.
Ammosov, 1920 yılında Komünist Parti Merkez Komitesinin emriyle bütün Sibirya’nın dağılan parti üyelerini Saha Yerinde bir araya getirmiştir. Saha Yerinde Sovyetlerin yönetimi ele geçirmesinden sonra sonra Komünist Partisinin bölge bürosunu ve bölge komitesini kurmuş, kadrolarının hazırlanmasında da aktif rol oynamıştır.
Yakut Sovyet Sosyalist Otonom Cumhuriyeti’nin kurulmasında ve günümüzde Saha (Yakut) Türklerinin kendi millî adlarını taşıyan bir devlet teşkilatına sahip olmalarında 20. Yüzyılda Saha Türklerinin yetiştirdiği devlet adamlarından Maksim Ammosov, Platon Oyuunskay ve İsidor Barahovun rolü tartışmasız çok büyüktür. 26 Nisan 1921 tarihinde Platon Oyunskay Sibirya Bürosunun toplantısında Saha Yerinde otonomi hakkında bir bildiri tebliğ eder. Aynı gün Moskova’da bulunan Maksim Ammosov ise Stalin’e otonomi meselesi hakkında düşüncelerini paylaşır. 20 Nisan 1921 tarihinde İrkutsk Vilayetinin bir bölgesi haline getirilen Saha Yeri, 21 Ağustos 1921 tarihinde Sibirya Devrim Komitesinin kararıyla bu vilayetin bir parçası olmaktan çıkarılır ve merkeze bağlı Yakut Vilayeti teşkil edilir.
20 Nisan 1921 tarihinde Sibirya Devrim Komitesinin kararıyla Saha Yerinin vilayet statüsünün kaldırılarak İrkutsk Valiliğine bağlanmasına tepki gösteren Maksim Ammosov yakından tanıdığı Yaroslavskaya mektuplar yazarak, telegraflar çekerek “Saha Yerinin ayrı bir vilayet olması gerektiğine” dair düşünceleri bildirir. Mektuplarında ve telegraflarında Saha Yerinin böylesine uzak bir yerden idare edilemeyeceğini, 3 milyon kilometre karelik bir coğrafyanın kendine ait bir idaresinin olması gerektiğini söyler. %95’ni Saha nüfusunun oluşturduğunu ve yerel yaşamın ve hayatı etkileyen şartların çok farklı olmasından dolayı belirten Ammosov ayrıca daha önceden kendilerine verilen statünün değiştirilmesini Saha halkının kabullenmeyeceğini ve yeni rejimin kendilerini yok saydığını düşüneceklerini ifade eder. Bu durumun yerli halkın nefret ettiği çar döneminde binlerce kilometre uzaktan yönetilmekten bir farkı olmadığını yazar. Bir süre sonra aynı yılın ağustos ayında Saha Yerinin statüsü Saha Vilayeti olarak değiştirilir. Otonom cumhuriyete giden yolda Maksim Ammosov ve arkadaşları bir başarı kazanmışlardır. Ammosov ve arkadaşları yalnızca bir vilayet değil kendilerini idare ettikleri bir otonom cumhuriyet arzulamaktadırlar. 1921 yılında Ammosov Rusya Merkez Komitesinde Saha Yerinde bir otonom cumhuriyet kurulması meselesini gündeme getirir. Otonom cumhuriyetin hazırlıkları için Ağustos 1921 tarihinde Saha Vilayet yöneticiliğine bağlı olarak bir birim kurulur ve bu birimin ilk yöneticiliğini Oyunskiy, onun ardında ise Ammosov yürütür.
27 Nisan 1922'de, Rusya Merkez Yürütme Komitesi Başkanlığının yayınladığı kararname ile tarihte ilk defa Saha (Yakut) Türklerinin adını taşıyan Yakut Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuş olur. Cumhuriyetin ilk devlet başkanı Maksim Ammosov’un yakın arkadaşı, Çağdaş Saha Edebiyatının kurucusu Platin Oyunskay olmuştur. 27 Nisan tarihi Saha Yerinde her yıl “Cumhuriyet Bayramı” olarak kutlanmaktadır.
Maksim Ammosov, Cumhuriyetin kurulmasının ardından daha çok Saha Yerinin ekonomik refahının artmasına, kalkınmasına yönelik çalışmalarını yoğunlaştırır. Bölgenin ekonomisinin güçlendirilmesine yönelik bilimsel araştırmaların başlatılmasına öncülük eder. Ülkesinin yer altı ve yer üstü kaynaklarından elde edilen gelirin öncelikle Saha Yerinin ekonomisine katkı sağlaması gerektiğini düşünür. 1927 yılında 10-15 yıllık ekonomik plan hazırlar. Bölgede madencilik ve sanayinin gelişmesine öncelik verir. Ekonominin gelişmesi için 3 milyon kilometre kare yüzölçümüne sahip Saha Yerinde ulaşım ağını güçlendirmek gerektiğine inanmaktadır. Günümüzde bile Saha Yerinde ulaşım temel sorunlardan birisidir. 1928 yılına kadar Yakutistan’da Devrim Komitesi başkanlığı, Komünist Parti sekreterliği, Yakut Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Merkez İcra Komitesi başkanlığı olmak üzere çeşitli görevleri yürütür. 1928 sonbaharında ise Stalin’in emriyle o ve arkadaşları görevlerinden alınarak Moskova’ya çağrılır. Maksim Ammosov ve arkadaşlarının 1920’li yılların başından itibaren oluşturduğu tüm kadrolar tasfiye edilmiştir.
1930’lu yıllarda Maksim Ammosov’un Türkistan bölgesinde bulunduğu ve buradaki Türk toplulukların yönetim meseleleri ile ilgilendiği yıllardır. Komünist Parti Merkez Komitesi eğitim sorumlusu görevine getirilir ve Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan ve Türkmenistan’da parti teşkilatlarının faaliyetlerini yönetir. 1932 yılında Batı-Kazakistan Parti birinci sekreterliği görevine, 1936 yılında ise Kuzey-Kazakistan Parti sekreterliği görevine atanır. İyi derecede Kazak Türkçesi ve Kırgız Türkçesi bilen Ammosov, 1936’da Sovyetler Birliği Anayasasının değişmesiyle otonom cumhuriyetler olan Kazakistan ve Kırgızistan’ın otonom statülerinin kaldırılarak cumhuriyet statüsünü almalarında ve anayasalarının hazırlanmalarında etkin olarak çalışır. 22 Mart 1937 tarihinde ise Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin ilk sekreteri olarak göreve başlar. Kırgızistan’da ilk iş olarak ticarî ve tarımsal kalkınma ile ilgili faaliyetler yürütür.
Bir süre sonra “Pravda” (Hakikat) gazetesinde “Burjuva Milliyetçileri” başlığıyla yayınlanan haberde Kırgızistan’da yöneticilerin Esenamanov, Orazbekov gibi devletin çeşitli kademelerinde yer alan halk düşmanlarının faaliyetlerine karşı sessiz kaldığı yazılmaktadır. Haberin yayınlanmasının ardından Ammosov bahsi geçen kişileri görevden almak zorunda kalır ve yerine yenilerini görevlendirir. Görevden almalara karşın gazetede birkaç haber daha çıkar ve yönetimin rejim düşmanlarını görevden uzaklaştırmakta yavaş hareket ettiğini iddia eder. Tüm bunlar üzerine Maksim Ammosov Stalin’e telegraflar çeker fakat cevap alamaz. Represiya’nın tüm ülkede hissedildiği 1937 yılında, Ekim 1917 Devriminin Kırgızistanda gerçekleşen yirminci yılı kutlamalarında yaptığı konuşmasında karşı devrimci-faşizm yanlısı slogan attığı iddia edilen Ammosov 16 Kasım 1937 tarihinde tutuklanır ve Moskova’ya götürülür. Rejim düşmanı olarak suçlanan Maksim Ammosov 28 Temmuz 1938 tarihinde Moskova’da kurşuna dizilerek hayatını kaybetmiştir. 1956 yılında iade-i itibar edilen Ammosov’un 8 basılmış kitap ve kitapçığı, 500den fazla makalesi bulunmaktadır. 1990 yılında o zamanki adıyla Yakut Devlet Üniversitesi şimdiki adıyla Kuzey-Doğu Federal Üniversitesine Maksim Kiroviç Ammosov’un adı verilir.
KAYNAKÇA
Alekseyev, Nikolay Anatoli (2018), Maksim Kiroviç Ammosov’un Yaşamı ve Faaliyetleri, Doğumunun 110. Yılında Maksim Kiroviç Ammosov (Konferans Metinleri), 04 Aralık 2007 Moskova.
İvanov, V. N. (2005), Yakutı: Legendarnıe i istoriçeskie liçnosti, Sahapoligrafizdat, Yakutsk.
Jirkov, Aleksandır Nikolayev (2012), Maksim Ammosov: publikatsii vospominaniya dokumenti fotografii, Biçik, Yakutsk.
Kusturov, Dmitriy (2005), Beyeni salayıı – öbüge sağattan bağanıt, Biçik, Yakutsk.

Devamını Oku