Halk şairi, bestekâr Toktogul Satılganov 1864 yılında
Oş Bölgesi’nin Ketmen-Töbö ilçesine bağlı
Kuşçu-Suu köyünde dünyaya geldi. Geleceğin
şairi gençliğinde çobanlık yaptı. Bulunduğu bölgenin,
Kırgız ve Özbeklerin oluşturduğu Hokand
Hanlığı ile genişleme çalışmalarına devam eden
Rus ve Çin devletlerinin sık sık karşılaştığı alanlardan
olmasından dolayı ve eski ağalık (kulak)
sisteminin olanca zorluklarıyla devam ediyor olması
onun gençlik yıllarının zor geçmesine yol
açtı. Çocukluğunda
Halk şairi, bestekâr Toktogul Satılganov 1864 yılında
Oş Bölgesi’nin Ketmen-Töbö ilçesine bağlı
Kuşçu-Suu köyünde dünyaya geldi. Geleceğin
şairi gençliğinde çobanlık yaptı. Bulunduğu bölgenin,
Kırgız ve Özbeklerin oluşturduğu Hokand
Hanlığı ile genişleme çalışmalarına devam eden
Rus ve Çin devletlerinin sık sık karşılaştığı alanlardan
olmasından dolayı ve eski ağalık (kulak)
sisteminin olanca zorluklarıyla devam ediyor olması
onun gençlik yıllarının zor geçmesine yol
açtı. Çocukluğundan başlayarak hayatı hep ağır
şartlarda geçti. Şair, on üç yaşından başlayarak
şiir söylemeye başladı. Yeteneğinin gelişmesinde
komedyenlik yapan ve doğaçlama şarkılar söyleyen
babası Satılgan ile çevresinde iyi bir ağıtçı
olarak bilinen annesi Burma; Naken, Esenaman,
Çöndu gibi o zamanın ünlü şairleri büyük
rol oynamıştır. Toktogul yirmi yaşlarındayken Arzımat
adlı ozanla atışarak onu yenmiş ve ondan
sonra halk arasında tanınmaya başlamıştır. İlk
eserleri başından geçen olayların anlatıldığı şiirlerdi.
“Alımkan”, “Ayımcan”, “Nasılkan” gibi lirik
şiirleri, halk arasında yaygın olan olumsuz durumların
anlatıldığı “Beş Kaman” (Beş yaban domuzu),
“Eşen Kalpa” (Şeyh Kalfa), “Papı Kalpa”
(Papı Kalfa), “Çakırbay Sütkor” (Murabahacı Çakırbay),
“Eselbay’dın Üylönüşü” (Eselbay’ın Evlenişi)
ve “Arzımat’a” gibi şiirleri ve insanoğlunun
hayatının anlam ve amacını çözmeye çalıştığı felsefi
eserleri olan “Emne Kızık?” (İlginç olan ne?),
“Güldöp al” (Gül aç) gibi şiirlerini ortaya çıkardı.
Toktogul, şairlik hayatının ilk dönemlerinde,
okuma-yazma imkânının azlığına bağlı olarak
cahil kalan halk için en güzel ve kolay eğitimöğretim
şekli olan halk ozanlığı yoluyla, genelde
nasihat türünde doğaçlama söylemiş ve halkın
eğitilmesinde, aydınlanmasında büyük paya
sahiptir. Onun “Süyümkan”, “Nasihat”, “Derme”,
“Sanat”, “Örnek Şiirler”, “Dünya”, “Ömür”, “Toğuz
Kayrık” (Dokuz), “Çon Kerbez” (Büyük Ses),
“Min Kıyal” (Bin Hayal), “Caş Kıyal” (Genç Hayal)
gibi felsefi şiirleri ve besteleri bunu kanıtlamaktadır.
Şair, 1898 yılında Çarlık Rusya’sına
karşı Andican İsyanı’na katıldığı gerekçesiyle
yakalanmış, mahkemece önce idama mahkûm
edilmiştir. Daha sonra cezası ömür boyu sürgüne
çevrilerek, o yıllarda hemen her suçlunun
gönderildiği ve çok zor şartların hüküm sürdüğü
çalışma kamplarına Sibirya’ya sürgüne gönderilmiştir.
Şair, 1902 yılında kaçmış, Rusya’nın
farklı şehirlerinden geçerek 1904 yılında yurduna
geri dönmüştür. O yıllarda “Koş, Elim” (Hoşça
kal Vatanım), “Koş, Apake” (Hoşça kal Anneciğim),
“Azapka Tüştü Ömürüm” (Azaba Duçar
Oldu Ömrüm), “Tutkunda Cürgöndö” (Tutsak
Gezerken) gibi şiirlerinde hem vatan hasretini
dile getirmiş, hem de kaderin önüne çıkardığı
dayanılmaz olaylara karşı üzüntüsünü mısralara
dökmüştür. Toktogul halkın dertlerini dile getiren
eserler vermiş, düşünür bir şairdir. Onun düşünce
dünyası bir mektep görevi görmüş ve Kırgız
halk şairlerinin hemen hemen hepsinin eserlerine
etki etmiştir. Korgol Dosuyev, Alımkul Üsönbayev,
Barpı Alıkulov, Kalık Akıyev, Togolok Moldo,
Osmonkul, Eşmambet Bayseyitov gibi ünlü şairler
ve ozanlar, kendilerini Toktogul’un öğrencileri
arasında saymışlardır. Toktogul’un Kırgız kültürüne,
edebiyatına verdiği emekler baha biçilemez
değerdedir. Onun birçok eseri zamanında
yazıya geçirilmemiş, halk ağzında yaşamıştır.
Şair, Sovyetler Birliği kurulduktan ve Kırgızistan
SSCB’ye dâhil olduktan sonra yeni idareyi,
insanlar arasındaki eşitliği, kardeşliği dostluğu
öven eserler vermiş ve ‘Demokrat Şair’ namını almıştır.
Şairin birçok eseri Sovyetler Birliği döneminde
halk arasında derlenmiş ve kitap haline
getirilmiştir. Kırgız kültürüne ve edebiyatına verdiği
emeklerden dolayı Toktogul’un adı, Kırgız
Devlet Filarmonisi’ne, ülkenin birçok yerine, köy
kuruluşlarına, okullara vb. yerlere verilmiştir. Sanat
ve edebiyat alanında onun adına Kırgız Devlet
Ödülü düzenlenmiştir. Kırgız halkının ünlü şairi,
1933 yılı 17 Şubat’ta vefat etmiştir.
YAZAR: İBRAHİM TÜRKHAN
Devamını Oku
