Abay Araştırmaları İlminin Ortaya Çıkışı ve Gelişim Evreleri


 01 Şubat 2020



Abay, Kazak Milli Edebiyatının Klasiği. Abay’ı araştırmak demek, Kazak halkının rûhanî dünyasını ve sömürge döneminde milletin özgürlük uğruna çırpınışını öğrenmek demektir. Büyük şairin mirasını incelemek ve bu yolla onu tanımak, yazdıklarını öğrenmek için yüksek öğretim kurumlarında ve M. O Avezov’un öncülüğünde, geçen asrın kırklı yıllarından beri Abay Araştırmaları İlmi, ayrı bir ders olarak öğretilmeye başlandı. M. Avezov’un bu girişimini devam ettiren Bayan M. Mırzahmetov, Abay araştırmaları doğrultusunda yapılan çalışmaları şu şekilde sınıflandırır:

1918-1026 yılları arasındaki çalışmalar.

1926-1940 yılları arasındaki çalışmalar.

1940-1945 yılları arasındaki çalışmalar.

K. Jumaliyev, H. Süyinşeliyev, Z. Ahmetov, M. Mirzahmetulı, J. Ismağulov’un çalışmaları temel alınarak Abay araştırmaları ilmini tanıtmak ve belirli koşullar dâhilinde bugüne kadar yapılanları görmek amacıyla Abay araştırmalarını aşağıdaki şekilde dönemlere ayrırarak ele almak mümkündür:

1. 19. asrın sonu ile 20. asrın yirmili yıllarına kadarki Abay mirasının yayınlanması.

2. 20. asrın başları 1920-1930’lu yıllarda Abay mirasının toplanması, yayınlanması ve araştırılması.

3. 1930-40 yılları arasındaki Abay şairlik okulu.

4. 1940-50 yılları arasında Abay araştırmaları.

5. 1950-70 yılları arasında Abay araştırmaları meselesi.

6. 1970-1990 yılları arasında Abay araştırmaları alanının incelenmesi.

7. Bağımsızlıktan sonraki Abay araştırmaları.

Abay şiirleri, manzumeleri, nesirleri onun kendi toplumunun ansiklopedisidir. Bu nedenle her dönem üzerinde kısaca da olsa durulmalı, Abay araştırmaları ilminin tarihî kaynakları özel olarak ele alınmalıdır.

 

1.19. asrın sonları ile 20. asrın yirmili yıllarına kadarki Abay araştırmaları meseleleri:

Bu dönemde Abay hayattayken “Dala Valayatı Gazeti”nde yayınlanan M. J. Köbeyulı’nın makalelerinden özel olarak söz edilebilir. M. J. Köbeyulı, Abay’ın büyüklüğünü “Bul bizdinsoñğı payğambarımız/Bu bizim son peygamberimiz” övgüsüyle dile getirir. Dala Valayatı Gazeti1. Bu gazetede Abay’ın “Jaz /Yaz”, “Bolıs Boldım, Minekiy /Vali Oldum, Burada” adlı iki şiiri, Kökbay Janatayulı adıyla basılmıştı.

Şairin 19. asrın sonu ile 20. asrın başlarındaki sosyal ilişkileri konu alan şiirlerinin el yazmaları kopyalanarak halka dağıtılır. Bu durum onun, Köktuvma, Karamola, Balkıbek kongrelerinde haklı hükümleri dile getirdiği şeklinde değerlendirilir ve halkın çıkarlarını savunmak olarak kabul görür; (“Bipanıñ Sözi” dastanı /”Vefanın Sözi” destanı; “Birjan-Sara Aytısı/Birjan Sara Atışması, vb.). Eser, Kazak Türklerinin boy sistemiyle ilgili bilgi vermesi açısından da takdir edilmiştir 2. (Mırzahmetov, 1994: )

Büyük şairin hayatı ve sanatı üzerine görüş bildiren ilk Alaş emektarı E. Bökeyhan olmuştur. E. Bökeyhan 1903 yılında “Kırgızskiy kray/Kırgızların Bölgesi”3 adlı kitapta yer alan Kazak Tarihi ve Rûhaniyatı hakkındaki çalışmasında Abay’ın şairliğini Kazak manzumesindeki yeni istikametin temsilcisi olarak değerlendirir. O, Abay’ın ölümü hakkında yazılan “Abay (İbragim) Kunanbayev” adlı teşekkür yazısında şairin kökeni, yaşamı, yaratıcılığı hakkında ilk bilgileri verir. Bökeyhan, Abay’ın şairliğini, yaratıcılığının edebiyat tarihindeki yüksek kaidelerini “ … Şiirlerinden de anlaşılacağı üzere, şiir alanında yüksek kabiliyet sahibi olan Abay, Kazak halkının gurur kaynağı oldu. Halkın rûhani yaratıcılık niteliğini bu kadar yükseğe çıkaran Abay gibi bir Kazak akını şu ana kadar yetişmemiştir.” şeklinde açıklar. Bununla birlikte E. Bökeyhanov Abay’ın ilk külliyatını 1909 yılında Petersburg’da yayınlayan Kekitay Iskakulı ve Turağul Abayulı’nın mükemmel çalışmasını etkilemiştir (Köpeyulı, 1995: 403-404).

Abay araştırmalarının kökeninde bulunan ilk değerli bilimsel araştırmanın hangisi olduğuna değinilecek olursa, Alaş arşivlerinde yer alan makalelerin büyük bir bilimsel öneme sahip olduğunu vurgulamamız gerekir. Yukarıda dile getirdiğimiz E. Bökeyhan’ın makale- 1 1889, No: 7; 12. 2 “Quvanışbay, Şortanbay aqındarınıñ Ölenderi/Kuvanışbay, Şortanbay akınlarının şiirleri”. 3 T.. XVIII Rusya - Bu cildin “Исторические судьбы Киргизского края и культурные его успехи/Kırım Çağının Tarihi Başarısı ve Kültürel Deneyimler” bölümü). sinden sonra, bu gelenek A. Baytursınulı, M.Duvlatulı makaleleriyle alanını genişletmiştir. Örneğin, 1913 yılında Kazak aydınlarının lideri A. Baytursınulı “Qazaqtıñ bas aqını/Kazakların Baş Akını” adlı bir makale yazar ve bu makale “Qazaq/Kazak” gazetesinde yayınlanır. Burada emektar Abay yaratıcılığını edebî ve tarihî açıdan değerlendirmenin ilmî açıdan önemini açıklar. 1914 yılında “Qazaq/ Kazak” gazetesinde yayınlanan M. Duvlatulı’nın “Abay” adlı makalesinin de edebî, tarihî önemi işlenir. M. Duvlatulı makalesinde “edebiyatın ve onun seçkin temsilcilerinin halk tarihinde aldığı yeri özel olarak değerlendirir. Abay’ın değerini bilmemek ve onu yok saymak, ulus için büyük bir eksiklik olarak addedildiği için, edebiyatın bir milletin ruhu olarak kabul edilmesi gerektiğinden bahseder. Abay’ın yaratıcılığı edebi makalelere ek olarak, Alaş edebiyatının seçkin şairlerinin şiirlerinde de sanatsal bir şekilde tasvir edilir. Örneğin, S. Torayqırulı “Asıl Söz/Değerli Söz” adlı şiirinde “Asıl sözdi izdeseñ/Abaydı oqı, tañırqa!/Adamdıqtı közdeseñ/Jat toqıp al köñilge//Değerli bir söz ararsan,/Abay’ı oku, şaşır!/İnsanlığı ararsan,/Ezberle de al gönlüne”. S. Dönentayulı “Qarañğıda tuvıp eñ/ Qara betti juvıp eñ//Karanlıkta doğmuştun,/ Kara yüzünü yıkamıştın” derken, Abay’ın şairlik okulunun temsilcisi Şakerim Kudayberdiulı söz ustasının insanlık görevinin yeni, sanatsal bir estetik zirvede olduğundan söz eder.

Abay araştırmaları hakkında yukarıda bahsedilen makalelerle birlikte, Şubat ve Ekim 1918’de Semey şehrinin Alaş yazı emektarları öncülüğünde yayınlanan “Abay” dergisinden özellikle söz edilir. Toplam 11 sayı yayınlanan dergide Abay’ın hayatı, yaratıcılığı, edebi mirasının önemi üzerinde her açıdan değerlendirmelerin olduğu ilmi makaleler yayınlandı. Aynı zamanda bu basımda yayınlanan J. Aymavıtulı ile M. Evezov’un “Abaydansoñğı aqındar/Abay’dan Sonraki Akınlar”, “Abaydıñ öneri hem qızmeti/Abay’ın Sanat ve Hizmeti” adlı makaleler, Abay araştırmalarında değerini kaybetmeyen bilimsel birer miras olarak edebiyattaki yerini alır. Örneğin, “Abaydan soñğı aqındar/Abaydan Sonraki Akınlar” adlı makalesinde Abay’dan sonraki Kazak edebiyatının gelişim yönü irdelenerek, büyük söz üstadının sanatsal geleneğinin sürekliliği ortaya konmuştur.

O, “Abaydıñ Öneri hem Qızmeti/Abay’ın Sanatı ve Faaliyetleri” adlı makalesinde, Abay’ın Kazak klasik konuşma sanatını tematik ve ideolojik olarak yeni bir zirveye taşımadaki tarihi hizmeti ve estetik idealini inceledi.

Sabırjan Ğabbasov, Abay’ın yetiştiği çevre ve babası hakkında 1915 yılında bilimsel görüşler ortaya koyan yetenekli Kazak okurlarından biridir. O “Tarıyh qazaq jayınan/Tarihteki Kazaklar Hakkında” adlı makalesinde Kunanbay, Abay ve Şakerim’den bahsetmiş, onlara çok değer vermiştir.

 

2.20. Asrın 1920-1930’lu yılları Abay mirasının derlenmesi, yayınlanması ve araştırılması çalışmaları

Abay Araştırmaları İlminin kalıplaşıp yerleşmesi aşamasındaki en karmaşık dönemlerden birinin 20’li 30’lu yıllar olduğu belirtilir. 1918 yılından itibaren Abay mirasının değerlendirilmesi, derlenmesi ve yayınlanması ile uğraşan M. Avezov’un “Qazaq ädebiyatınıñ qazirgi deviri/Kazak Edebiyatının Bugünü4”; “Abay Aqındığınıñ Aynalası/Abay’ın Şaitlik Çevresi5” adlı makaleleri Abay araştırmaları öğretiminin önemli ve karmaşık ilmî meselelerini edebiyat araştırmaları öğretiminden keskin bir şekilde ayırır.

Bu dönemde Abay’ın eserlerini yayınlamak ve araştırmak işi yeni bir bilimsel seviyeye taşındı. Özel olarak, Abay şiirlerinin yer aldığı külliyat 1922 yılında Kazan’da ve Taşkent’te yayınlandı. Bu külliyatlarda 1909 yılında basılan külliyattaki hataları düzeltmek için çaba harcandı. B. Küleyulı’nın “Söz Basımen/Söz Başı” adıyla yayınlanan Kazan baskısına A. Baytursınulı, M. Evezulı; Taşkent baskısına H. Dosmuhamedulı, E. Omarulı katkıda bulundular. Bunların içinde I. Jansügirov’un “Abay Kitabı”, G. Sağdi’nin “Abay”, B. Kenjebayev’in “Abay” makalelerini sayabiliriz.

Buna S. Mukanov’un “Qara taqtağa jazılıp qalmandar, şeşender/Kara Tahtaya Yazılmayın, Çeçenler”, “Ärkim özinşe oylaydı/Herkes Kendince Düşünür”, I. Qabılov’un “Abay jene onıñ filosofiyası/Abay ve Onun Felsefesi”, “Filosofiya kazahskogo poeta Abaya iye e Kritika/ Kazak Şairi Abay’ın Felsefesi ve Eleştirisi” makaleleri delil olarak gösterilebilir. Ayrıca, Abay’ın mirası ve yaratıcılığının gerçekçi ve bilimsel temelde değerlendirilmesi meselesinde büyük sorumluluklar da yüklenmiştir. I. Mustanbayev’in “Abay (Ömiri men Tvorçestvosı)/ Abay (Yaşamı ve Yaratıcılığı)/”, “BizdiñTalaptarımız/Gereksinimlerimiz” makaleleri ile I. Qabılov’un makalesinde hata olarak tanımlanabilecek bir yönü çözüme ulaştırarak, Abay mirasının değerlendirilmesindeki sorunu cesur bir şekilde eleştirir.

Dönemin Abay araştırmacısı âlimleri büyük şairin mirasını, yaratıcılığını, ideolojik özellikle sınıfsal bakış açısıyla savunup söz ustasının eserlerini yayınlamak, yaygınlaştırmak amacıyla fevkalade çalışmalar ortaya koydu. Aynı zamanda 1933 yılında M. Evezov’un önderliğinde Abay’ın bütün külliyatı Kızılorda’da yayınlandı. Bütün eserlerinin yer aldığı ilk külliyatta M. Evezulı’nın “Abaydıñ tuvısımen ömiri/Abay’ın Doğumu ve Yaşamı” adlı değerli şairin biyografisine ilişkin ilk bilimsel makalesi yer aldı. Makale, şairin yetiştiği çevre, soyu ve hayatına ilişkin değerli bilgileri kapsamaktadır. Özellikle, Kunanbay gibi tarihi kahramanın karmaşık hayatını ele almaktaki ilmi bağlantıları, bugünkü Abay araştırmaları derinlemesine ele almaktadır. Adı geçen külliyatta, buna ek olarak I. Jansügirulı’nın Abay’ın yaşamı ile yaratıcılığına ilişkin makalesi de yer aldı.

Şairin şiirlerinin iç ideolojik yapısına değer verip odaklanarak inceleyip, eserlerin yazıldığı döneme göre analiz eden Tatar araştırmacısı A. Sağdi, Abay’ın yetiştiği çevreyi ve bu çevrenin şaire etkilerine ilişkin düşüncelerini anlatır. 1923 yılında “Akjol” gazetesinde yayınlanan bu değerli çalışma daha sonra, 1993 yılında “Abay” dergisinin 6. Sayısında tekrar basıldı.

M. Avezov’un 1933 yılında yazdığı Abay’ın ilk biyografisinde şairin edebî çevresi öncekine nazaran daha geniş bir yelpazede anlatılır.

30’lu yıllarda M. Avezov ile K. Jubanov’un birlikte kaleme aldığı “Abay – Qazaq ädebiyetiniñklassigi/Abay: Kazak Edebiyatının Klasiği” adlı makale yayınlanır. Abay’ın mirasına “doğru bakarak”, “içini gören” bu temel çalışmanın başka değerleri ile birlikte yazar Abay’ı tek başına bir karakter olarak değil, Çağatay edebiyatı ve Kazak sözlü edebiyatı ile bağlantılar kurarak araştırır.

Abay’ın edebî eserlerinin bütününü içine alan ilk külliyatının yayınlanması, şairin ismini halk arasında geniş ölçüde tanıtmakta, söz ustasının mirasına ilişkin çelişkili düşünceleri sağlıklı bir şekilde muhakeme etmeye yöneltti. İlmi kavramları doğru kaynaklara yönlendirmede çözümcül bir vasıf yüklendi. Özellikle şairin ölümünün otuzuncu yılınd anılması, Abay araştırmalarındaki önemli bilimsel meseleleri ciddi bir çözüme ulaştırmaya olanak verdi. Şairin eserlerinin ulusal niteliğini belirleme de edebiyat tarihinin zirvesindeki yerini sağlamlaştırma amacını güden bilimsel makalelerde Abay ve klasik edebiyat, şiir görüşü, ozanın çevresi gibi güncel ve önemli konular ayrıntılı olarak ele alındı.

Ädebiyet maydanı/Edebiyat Meydanı” dergisinin tüm sayıları Abay’ın yaratıcılığına ithaf edilmiştir (1934. No: 11-12). Bu dergide Q. Jubanov’un “Abay – Qazaq ädebiyetiniñ klassigi/Abay, Kazak Ädebiyatının Klasiği”, E. Ismayılov, Z. Şaşkin’in “Abaydıñ poetikası/ Abay’ın Şiir Sanatı”, M. Evezulı’nın “Abay aqındığınıñ aynalası/Abay Nazmının Görkemi”, Ş. Eljanov’un “Abaydıñ pedagogikalıq közqarası/Abay’ın Eğitimci Bakış Açısı”, E. Memetova’nın “Abay kezeñiniñ dana aqını/ Abay Döneminin Bilge Şairi” gibi makaleler yayınlandı. Q. Jubanov, Abay ve klasik edebiyat meselesi üzerine derinlemesine bir çalışma yaptı.

 

3. 1930-40’lı yıllarda Abay’ın Şairlik Okulu

20. asrın 30’lu yıllarındaki Abay araştırmalarının önemli meseleleri arasında söz ustasının şairlik mektebine yönelik olarak yapılan araştırmaları da sayabiliriz. Bu dönemde ulus maneviyatının gelişmesi ve araştırılmasındaki çeşitli politik, ideolojik engellere rağmen M. Evezov, Kazak edebiyatında Abay’ın şairlik okulu meselesini ilk kez bilimsel temelde araştırmak konusunda önemli bir adım atmıştır. Özellikle, “Abaydıñ aqındıq aynalası/Abay’ın Şairliği Üzerine” (1934) adlı makalesi, şairin edebî okulu, şair öğrencileri gibi güncel meseleleri ele alması açısından Abay araştırmalarının bilimsel araştırmacılık düşüncesinin güçlü yönlerini açığa çıkardı. Alim Akılbay, Mağaviya Kökbay, Şakerim gibi şairlerin Abay’ın tam anlamıyla yetişmiş öğrencileri olduğunu söyleyerek, onların yaratıcılık kimliğine uygun niteliklerinden bahseder. Bunların yanı sıra şairlik okulunun sanatsal gelenek ve sürekliliği gibi meselelerle bağlantılı olarak araştırmalar yapar.

M. Evezov’un Abay’ın şairlik okulunu incelemesindeki önemli araştırma alanını genişletmekt ilk adımı atan edebiyatçı âlimlerden biri E. Ismayılov oldu. 1940 yılında M. Evezov’un sorumlu yazı işleri müdürlüğü yaptığı dönemde yayınlanan “Ädebiyet Teoriyasınıñ Mäseleleri/Edebiyat Teorisinin Sorunları” adlı çalışmanın “Ädebiyet Mektebi/Edebiyat Okulu” bölümü Abay’ın şairlik okulunu temel alarak yazıldı. Evezov, kendi döneminde Kazak edebiyatındaki edebiyat okulu meselesini incelemeye aldığında Abay’ın yaratıcılığını, şairlik mektebini örnek alarak, bilimsel bağlamda ele alır. Abay okulu etrafındaki şairler; Kökbay, Erip, Abay’ın çocuklarından Akılbay, Mağaviya, hepsi de Abay’dan daima ders almıştır; bu şairler Abay’ın sanatsal lirizminden örnek alsalar da daha sonra her biri kendi yolunda ilerlemiştir. E. Ismayılov, “Abay mektebinde yetişen birçok şairin tarihsel konuları işlediğini, “Leyli Mejnun/Leyla Mecnun”u aktardığını dile getirir. Aynı zamanda Abay’ın şair öğrencileri arasında Erip Tenirbergenulı’yı da zikreden araştırmacı M. Evezov “Leyli-Mejnun/Leyla-Mecnun”u aktaranların arasında Şakerim Qudayberdiulı’nın da bulunduğunu söyler (Ismayılov, 1961: ,41).

Bunlara ek olarak, E. Ismayılov “Kemeñger Abay/Bir Deha: Abay” adlı makalesinde Abay’ın şair öğrencilerinden olan Aqılbay, Mağaviya, Kökbay isimlerinin yanısıra Evbekir, Kekitay, Narmanbet, Ebsalıq ve Abay’ın küçük kardeşi olarak kabul edilen Şakerim’i zikreder. Örneğin, “20. asır Kazak Edebiyatının istikameti; gerçekçi yolu, şiir formları, es tetik kriterleri Abay’la başlayan büyük kültürel yolu gerçekçi bir şekilde yönetmek ve bundan yaratıcı çalışmada tam olarak faydalanmak şeklindedir. Abay’ın çocukları Aqılbay, Mağaviya, Kekitay, Eybekir adlı çocukları, torunlarının kardeşleri Narmanbet, Ebsalıq, Kökbay, Erip gibi büyük şairler Abay’ın gerçek öğrencileridir. Onlar Abay’dan aldıkları şairlik sanatı, terbiyesi ve eğitimi dâhilinde şiir yazmaktadırlar (Ismayılov, 1940).

Abay şiirlerinin güçlü kaynağı romantizmdir. Edebiyatçı âlim E. Konıratbayev’in belirttiği gibi: “…Onun şiirlerinin güçlü kaynaklarından biri buradadır. Çünkü o bu eserlerinin güç ve kudretiyle taşı kırar, dağı yerinden oynatır”. Bu açıdan bakıldığında Abay’ın yaratıcılığındaki romantizm geleneğinin sürekliliğine uygun olarak onun şair öğrencilerinin şiirleriyle uyumu göze çarpar. Bu defa E. Ismayılov romantizm geleneğinin doğallığı ve onun Kazak şiirinin klasik örneklerindeki görüntüsünü ele aldığı teorik analizinde bunu, Abay öğrencilerinin sanatsal araştırmalarının meyvesi olarak ele görür. “Kazak edebiyatında romantizm uygun bir yöntem olarak tam anlamıyla yer edinemese de, birkaç yazarın eserinde Lermontov’un, Bayron’un romantizm motifleri açıkça görülmeye başlamıştır. Abay’ın öğrencilerinin bir kısmı ve Şengerey şair Batıs ile doğu romantizmini kendi eserlerine tamamen yansıtmıştır. Doğu edebiyatının romantizminin en üstün örneği olan Nizami’nin “Leyli Mejnun/Leyla Mecnun”u Kazak edebiyatına aktarılmıştır. Abay’ın oğlu Akılbay’ın yazdığı “Zulıs”, “Dağıstan” adlı şiirleri tam olarak romantik birer eser niteliğindedir.

Âlim Abay geleneği, sadece şairlik mektebi açısından değil, tüm edebî gelişim süreci gibi önemli bir meseleyle de yakından ilgilidir. Özellikle, 20. asır başındaki edebiyatın realist niteliği, estetik idealleri, biçimsel arayışları; Abay nazmının şiirsel kuvvetindeki şairliğe dair kültürel yaratıcılığı benimsemek ve kullanmakla ilerleyen özgün bir etkilenmenin olduğu kast edilir. “Abay’ın muhteşem nazım geleneği 20. asır edebiyatında geniş ölçüde yayılır” diyerek edebî gelişimdeki doğal geleneği tarihsel süreklilikle sıkıca birleştirip, onun anlam ve değerini belirlemede gerçekçi bir sonuç elde eder.

 

4. 1940-50’li Yıllar Arasındaki Abay Araştırmaları Meselesi

20. asrın 40’lı yıllarındaki Abay araştırmaları, bu araştırmaların ilmî olarak yerleşmesi yolunda bilimsel açıdan ciddi meselelere çözüm bulma yolunda gerçekleşti. Ulusal edebiyat araştırmalarının gelişimine katkıda bulunan Alaş büyüklerinin Stalinizm kurbanı olması, Abay araştırmaları ilminin öncelikli alanlarındaki bilimsel ve metodolojik meseleler konusunda sıkıntı çektiklerini de görmezden gelemeyiz. Edebi ve bilimsel gelişmedeki tarihsel süreklilik kaidelerine sıkı sıkıya bağlı olan edebiyatçılar, Abay mirasını incelemede daima bilimsel bir araştırma içinde olmuştur. O, millî ruhun ve bu ruha sahip büyük şairin mirasını totaliter sistem baskısından kurtarmak amacında olan yazarların anlayışını açıkça ortaya koyar.

1939-1940 yıllarında Abay eserlerinin iki ciltlik yeni bir basımı yayınlandı. 1939 yılındaki şairin eserlerinin 1. Cildi S.Muqanov’un “Abay-halıq aqını/Abay- Halk Şairi” makalesi, 1940 yılındaki 2. Cildi M.Evezulı’nın “Abaydıñ ideyalıq-mädeni izdenüvleri/Abay’ın İdeolojik- Kültürel Araştırmaları” adlı bilimsel makaleleri ile bütün topluma yol gösterdi. Şairin 95. yıldönümü dolayısıyla yapılan kutlama onun hayatında manevî anlamda önemli bir olaydır. Abay’ın eserleri ilk kez 1940 yılında “Lirika i poema/Şarkı ve Şiirler” adıyla Moskova’da Rusça olarak basıldı. Şairin yaratıcılığının incelenmesine ek olarak onun sanatsal imajını edebî eserlerinde işlemeye başlayan M.Evezulı’nın “Abay” adlı trajedisi sahnelendi. Abay araştırmaları öğretiminde ve şairin kişiliğini, sanatsal yaratıcılığını tanımada büyük öneme sahip anılar; diğer bir deyişle şairi ve atalarını bilen Kökbay, Turağul, Kamaliya, Tölev’in hatıraları süreli yayımlarda basıldı. Aynı zamanda Q.Jumaliyev’in “Abay poeziyasınıñ tili/Abay Şiirinin Dili”, “Abay ulı realist aqın/Abay: Büyük Realist Şair”, E.Ismayılov’un “Kemeñger Abay/Dahi Abay” E.Toqmağanbetov’un “Abaydıñ aqındıq mektebi/Abay’ın Şairlik Okulu”, M.Böjeyev’in “Abaydıñ avdarma eñbekteri/Abay’ın Çevirileri”, K.Bekhojin’in “Qazaq halqınıñ ulı aqını/Kazak Halkının Büyük Şairi” başlıklı makaleleri yayınlandı.

1945 yılında Abay’ın 100. yıldönümü kutlandı, Abay araştırmalarında ciddi ve önemli işler yapıldı. Şairin yaratıcılığının araştırılması yeni bilimsel çalışmaları ortaya çıkardı. T Nurtazin’in “Abay jene orıstıñ klassik ädebiyeti/ Abay ve Rus Klasik Edebiyatı”, E. Tejibayev’in “Abay jäne qazaq ädebiyeti/Abay ve Kazak Edebiyatı”, I. Omarov’un “Abay jäne qazaq medeniyeti/Abay ve Kazak Kültürü”, E. Ismayılov’un “Abay ölenderiniñ qurılısı tuvralı/ Abay Şiirlerinin İnşası Üzerine”, “Abaydıñ körkem söz şeterlikteri tuvralı/Abay’ın Sanatsal Söz Sınırları Üzerine”, B. Kenjebayev’in “Abaydıñ qara sözderi/Abay’ın Kara Sözleri” ve diğer bilimsel makalelerde şairin yaratıcılığı çeşitli yönlerden incelendi. M. Evezov ile B. Kenjebayev’in “Abay qazaqtıñ ulı aqını/ Abay-Büyük Kazak Şairi”, M. Sil’çenko’nun “Abay” broşürleri çıktı. Abay araştırmaları ilminin oluşumu yolunda önemli araştırmaların bilimsel özelliklerini belirleyecek monografik çalışmalar da yayımlanmaya başlandı. Özellikle, Q. Jumaliyev’in “Abayğa deyingi qazaq poeziyası jäne Abay poeziyasınıñ tili/Abay’a Kadarki Kazak Şiiri ve Abay Şiirinin Dili” (1948), S. Amanjolov’un “Qazaqtıñ ädebi tili/ Kazak Edebî Dili” (1949) araştırmaları bunun açık bir göstergesidir. Aynı zamanda “E. Jiyrenşi’nin “Abay ve Onun Rus Arkadaşları” (1949) kitabı basıldı.

Şairin 100. Yıldönümü arefesinde Abay araştırmaları bilimsel anlamda önemli bir atılım gerçekleştirdi. Q. Muhamedhanulı’nın 1945 yılı “Ekpindi” adlı gazetesinde yayınlanan “Abaydıñ ädebiyet mektebi/Abay’ın Edebiyat Okulu” makalesi gelecekteki büyük ve önemli bir araştırmanın temelini oluşturdu. Makalede Abay’ın öğretim faaliyetine değinen yazar, öğrencileri dört gruba ayırır. Avrupalı şairlerin örnekleriyle derin sevgi ve geleneksel konulu olayları içeren destanlar yazan Aqılbay, Mağaviyalar; ikinci olarak düz yazı, çeviri, duygu durumunu anlatan kısa hikayeler yazan Kekitay, Turağullar; üçüncü olarak Kazak yaşamından tarihî şiir ve destanlar yazarak, sözlü edebiyat alanından atışma ve değişme, irticalen söyleme geleneğini sürdüren Kökbay, Erip, İmanbazarlar; dördüncüsü ise mizahî, iğneleyici, hiciv ve taşlama tarzında şiirler yazan Evbekir’i örnek olarak gösterir. K. Muhamedhanulı, Abay okulu hakkındaki arayışlarını toplayıp düzenleyerek 1951 yılında “Abaydıñ aqındıq mektebi/Abay’ın Şairlik Okulu” konusunda bir yüksek lisans tezi hazırlar.

1940’lı yılların sonu ve 50’li yılların başlarında kabul edilen parti kararları Abay araştırmaları ilmine ağır bir darbe indirmiş; şairin mirasını, yaratıcılığını araştıranları sırayla sürgüne mahkûm etti. 15 Haziran 1951’de Kazak KSR İlim Akademisi’nin Dil ve Edebiyat Enstitüsü ile Kazakistan Yazarlar Birliği’nin ortaklaşa yürüttüğü “Abaydıñ ädebi murası mäselesin talqılavğa arnalğan ğılımiy aytıs/Abay’ın Edebi Mirası Meselesini Ele Alan İlmî Atışma”nın ideolojik bir nitelik kazanmasıyla Abay’ın şairlik okulunu araştıran K. Muhamethanov yirmi beş yıl hapis cezasına mahkûm edildi; M. Evezulı “milliyetçilik” kavramının propagandacısı olarak görüldü ve başka bir zulme uğrayarak sürgün edildi. Eğer “Abay’ın edebî mirası meselesine ithaf edilen ilmî tartışma” denilen çalışma olmasa, konu olarak Abay mirasını ele alan “ilmî” atışma da olmadan, atışmanın bilinçli bir şekilde hedefe alınması, “Abaydıñ ädebiy mektebi/Abay’ın Edebî Okulu”, Muhtar Evezov’un “Abay Araştırmalarındaki” ilmî ve edebî çalışmaları olduğunu görüyoruz (Abay. 1992. No 4). “Abaydı zerttevdegi burmalavşılıqqa qarsı/Abay’ın Araştırmalarındaki Sahtekârlıklara Dair” (Sotsiyalistik Qazaqstan/Sosyalist Kazakistan. 1951. 4. VII) adlı siyasî alt yapısı olan kalın bir makalede M. Evezulı ile K. Muhamethanov’un “milliyetçiliği” ortaya çıktı. Bu olaydan sonra “Aqın ağa/Akın Ağa” romanı da “Abay mektebiniñ/Abay okulunun” işlevini yüklendi. Muhtar Evezov, Kazak SSR İlim Akademisi Başkanlığı üyeliğinden ihraç edildi ve üniversiteden atıldı. Kayım Muhamethanov halk düşmanı yaftasıyla tutuklanarak 25 yıl hapse mahkûm edildi (Abay, 1992: 4).

 

5. 1950-70’li Yıllar Arasındaki Abay Araştırmaları Meselesi

XX. asrın 50’li yıllarının başında kamu hayatındaki karmaşık değişiklikler ve bunun içerisinde “çözülme” yıllarının yankısı Abay araştırmaları öğretimine de olumlu katkıda bulundu. 1954 yılı 600’den fazla makale, araştırma çalışmasının yazılması bunu kanıtlamaktadır. Bu açıdan bakıldığında M. Evezov’un öncülüğüyle şairin ilmî biyografisi tamamlandı. Abay eserlerinin 1957 yılındaki iki ciltlik yeni baskısının yayımlanması da Abay araştırmalarını yeniden zirveye ulaştırma talebinden doğmuş faydalı girişimler olacak. Bu durumda âlimin “Är Jıldar Oyları/Yıllık Düşünceler” (1959) kitabında yer alan şairin hayatı ve yaratıcılığına ayrılan monografiye ayrılan bölüm çok önemlidir.

Aynı zamanda Abay araştırmalarındaki M.Evezov, Ä.Margulan, Q.Jumaliyev, E.Ismayılov, B.Kenjebayev, T.Nurtazin, E.Konıratbayev, K.Muhamedhanov, E.Jiyrenşin, M.Böjeyev’in araştırmaları bu husustaki ilk adımlar olmuş; H.Süyinşaliyev, Z.Ahmetov, K.Ömiraliyev, T.Elimkulov, A.Nurkatov, K.Nurmahanov, M.Hasenov, M.Mırzahmetov diğer edebiyatçılarla da birlikte şairin yaratıcılığını çok yönlü araştırmanın kapsamını genişletmiştir. Örneğin, Z.Ahmetov’un “Lermontov i Abay/ Lermontov ve Abay” (1954), H.Süyinşaliyev’in “Abaydıñ Kara Sözderi/Abay’ın Kara Sözleri” (1956), M.Sil’çenko’nun “Tvorçeskaya biografiya Abaya/Abay’ın Yaratıcı Biyografisi” (1957), K.Ömiraliyev’in “Abaydıñ Naqıl Sözderi, Aforizmderi/Abay’ın Atasözleri, Vecizeleri” (1958), E.Jiyrenşin’in “Abay jäne Orıstıñ ulı revolyutsiyaşıl demokrattarı/Abay ve Büyük Rus Devrimci Demokratlar” (1959), K. Muhamethanov’un “Abay şığarmalarınıñ tekstologiyası jayında/Abay Eserlerinin Metin Bilimi Hakkında” (1959), K. Jumaliyev’in “Qazaqädebiyeti tariyhınıñ mäseleleri jäne Abay poeziyasınıñ tili/Kazak Edebiyatı Tarihinin Meseleleri ve Abay Şiirinin Dili” (1960) çalışmaları büyük şairin sayısız mirasının monografik araştırmalar temeline alınması sırasında Abay incelemelerinin edebiyat araştırmalarındaki temel bir ilim dalına ulaşmaya başladığını gösterir. 

M.Evezov, 20. Asrın XVIII XX. yıllarında başlayan Abay’ın hayatını, yaratıcılığını araştırmaktaki ilimsel arayışlarla milli edebiyat araştırmaları ilmindeki Abay araştırmalarını bilimsel bir temele oturtmadaki tarihi bir görev yerine getirdi. Büyük yazar ölümüne kadar Abay araştırmaları ilminde temel eserler yazıp, birçok ilmî miras bıraktı. “Abaydan soñğı aqındar/Abay’dan Sonraki Şairler” (1918) adlı makaleyle başlayan bilimsel arayış M. Evezov’un “Abay Qunanbayev” (1959) adlı monografisine kadar uzun bir yol kat etmiştir.

K.Muhamedhanov, Abay eserlerinin metinleri üzerine odaklanan 1954 yılındaki kalem kavgalarıyla dolu tartışmada, kendini ünlü bir metin bilimci olarak tanıttı.

 

6. 1970-90’lı Yılları Arasında Bağımsızlığa Kadarki Abay Araştırmaları

K. Muhamedhanov’a dayandırılan Abay eserlerinin kronolojik metinler olarak sıralanması sorunu bugüne kadar gündemden düşmemiştir. Bu hususta çalışma yapan Z. Ahmetov, S. Kırabayev, M Mırzahmetov gibi âlimlerin çalışmalarını sürdürüp derin iz bırakmasıyla düzeltme işi tamamlanmıştır da diyemeyiz. “Aslında Abay eserlerinin azlığından çok da şikâyet etmiyoruz. Hepsini birlikte ele alamamaktan, araştırmamaktan mustaribiz.” Şeklindeki üstat vasiyetine uyan K.Muhamedhanov, Abay’ın bütün sözlerinin incelenmesi için herkesi göreve çağırır. K.Muhamedhanov bu yolda tüm ömrünü harcamış, sürekli çalışmış ve kendinden sonrakilere eşsiz bir örnek olmuştur.

20 Mayıs 1971’de Abay’ın 125. Yıldönümü münasebetiyle Kazak SSCB Bilimler Akademisi genel kurul toplantısı yapılır; S.Muqanov “Abay jäne qazaq sovet ädebiyeti/Abay ve Kazak Sovyet Edebiyatı”, I.Düysenbayev “Abay Qunanbayulınıñ ädebiy murasın zerttevdiñ qazirgi jäyi jäne aldağı mindetteri/Abay Kunanbayulı’nın Edebi Mirasını Araştırmanın Şimdiki ve Gelecekteki Zorlukları” konusunda rapor hazırlar. Bunlara ek olarak aynı yılın 26 Ekim’inde Moskova’da Abay’ın yıldönümü dolayısıyla bir tören düzenlenir. Büyük şairin yıldönümü arefesinde ve de sonrasında yayınlanan S.Kasqabasov’un “Eskendirturalı qazaq ertegileri jäne Abaydıñ “Eskendir” poäması/Büyük İskender Hakkında Kazak Masalları ve Abay’ın “Büyük İskender” Şiiri6”, Ä.Marğulan’ın “Jas Abaydıñ fotosuvreti/Genç Abay’ın Fotoğrafı”7, “Kümis Sandıq Qupiyası/Gümüş Sandığın Sırları8”, “Aqın tuvğan orta/Şairin Doğduğu Çevre9”; T.Älimqulov’un “Ändi süyseñ, menşe süy/Şarkıyı Sevsen, Benim Gibi Sev10”, “Abay tanuv tuvralı/Abay Araştırmaları Hakkında11”, “Tolğavı toqsan qızıl til/Kudretli Söz12”,“Tağı Abay murası haqında/Başka Bir Abay Mirası Hakkında13”; M.Mırzahmetov’un “Abaydıñkitaphanası haqında/Abay’ın Kütüphanesi Hakkında14”, “”Juvanmard” değen ne?/Civanmert” nedir?15”, “Abay şığarmalarındağı keybir sözderge tüsinik/Abay’ın Eserlerindeki Bazı Sözlere Dair16”; K.Jubanov’un eski bir yazısı olan “Abay, Qazaq ädebiyetiniñ klassigi/Abay- Kazak Edebiyatının Klasiği17”; Ä.Jiyrenşin’in “Aqındı alğaş eske aluvşılar/ Şairi İlk Hatırlayanlar18”; K.Muhamethanov’un “Abay kitabın tuñğış basqan kim?/Abay Kitabını İlk Kim Bastı?19”; Z.Ahmetov’un “Ötkirdiñ jüzi, kesteniñ bizi/Kullandığın Dil Yaşamının Bir Yansımasıdır20”; K.Ömiräliyev’in “Tağı da Abay tekstologiyası jayında/Başka bir Abay Metinbilimi Hakkında21”; A. Marhabayev’in “Abay fantas pa?/Abay sadece hayal kahramanı mı?22”; Y.Sübhanberdina’nın “Abaydıñ özi tiri kezinde basılğan yeki öleñiniñ tekstologiyası/Abay’ın Yaşadığı Dönemde Basılan İki Şiirinin Metni23”; Ä.Konıratbayev’in “Mädeniyet tarihınan alınatın tanım/Kültür Tarihinden Alınan Görüş24”; M. Beysenbayev’in “Ardaq tutar asıl parız. Abaydıñ akademiyalıq jinaqğın äzirlevşilerge qulaqqağıs/Kıymetli Olan Temel Görev. Abay’ın Akademik Külliyatını Hazırlayanlara Duyuru25”; “Şıñğıs tavınan tabılğan qazına/Cengiz Dağı’nda Bulunan Hazine26”, “Şoqan men Abay kezdesken be?/Şoqan ile Abay tanışmış mı?27”; M.Böjeyev’in “Abay şığarmalarınıñ tekstologiyası/ Abay Eserlerinin Metinleri28”; T.Konırov’un “Abay örnekteri/ Abay’ın İfadeleri29”; T. Äbdirahmanov’un “Mäñgi jas müra ( Abay ölenderiniñ tuñğış basılımına 70 jıl)/Ebedî Miras (Abay Şiirlerinin İlk Baskısının 70 Yılı) 30”; T. Käkişev’in “Orıs Oriyentalisteri Abay tuvralı/Rus Oryantalistleri Abay Hakkında31”; Ä.Derbisalin’in “Abay murası jarqıray bermek/ Abay Mirası Parlayacak32”; H. Süyinşäliyev’in “Abaydıñ ästetikalıq közqarası/Abay’ın Estetik Bakış Açısı33”; G. Bel’ger’in “Dostıq buyrıqtan tumaydı/Dostluk Siparişle Kurulmuyor34”; B.Asıljanov’un “Abaydıñ Senatqa hatı/Abay’ın Senatoya Mektubu35”; S.Äşimbayev’in “Abay aytqan/Abay Anlatmış36”; M.Karatayev’in “Öleñ sözdiñ biyigi/Şiirsel Sözün En Üstünü37”; R. Berdibayev’in “Kemeñgerlikqibratı/Bilgelik Sözü38”; S.Bayjanov’un “Abay Qunanbayevqa qatıstı keybir arhiv derekteri/ Abay Kunanbayev’e İlişkin Bazı Arşiv Bilgileri39”gibi makaleler, Abay araştırmalarındaki son çalışmaları ortaya koymaktadır. Onlarda şairin mirası ulus maneviyatının güncel kaynaklarıyla birlikte ele alınıp Abay araştırmaları ilminin zaruri meseleleri buna dâhil edildi, yaratıcılık hayatı, edebi mirasıyla ilgili gerçek bilgi kaynakları arşivlerdeki değerli malzemelerle tamamlandı.

Ä. Marğulan şairin el yazmalarını bularak “Abay Eserlerinin İlk Nüshasının hangisi olduğunu bulmak üzere Mürseyit Bikeulı’nın defterinden başka Prens Kudashev’in Saduvaqas Musaulı’nın, G. N. Potanin’in, İ. Y. Konşin’in listelerini karşılaştırmalı olarak inceledi ve bunların yazıldığı yılları belirledi. O, Kudaşev’in listesinin Saduvaqas el yazmasının bir kopyası olduğunu kanıtladı”. Şairin yaşadığı döneme el yazmasını ilk kez düzenleyenin Mäşhur Jüsip Köbeyev olduğunu, ancak Saduvaqas’ın bunu sonradan kendi defterine kopya ettiğini de ispatlamıştır. Bu listede Abay’ın eserlerinin haricinde Arıstan, Tabınbay, Şäkärim ve Mäşhur Jüsip’in de yazdıkları da var şeklindeki değerli bilgi kaynaklarına değinmiştir40. Aqan Seri’nin, Jayav Musa’nın ve Abay’ın fotoğraflarını arşivden bulup takdim eden araştırmacı “Jas Abaydıñ Fotobeynesi/Genç Abay’ın Fotoğrafı41” adlı makalesinde büyük şairin fotoğraf hikâyesinin yayınlanması hususunda “şairin hayatını kapsamlı bir şekilde araştırabilmek için en değerli bilgilerden biri, Abay adını asırlar boyunca saygı göstereceği açıkça görünen bir durum” der.

O, K.Muhamethanov “Abay kitabın tuñğış basqan kim?/Abay’ın Kitabını İlk Basan Kim?” adlı makalesinde Şoqan ve Abay’ın eserlerini kitap olarak yayınlayan Iliyas Boraganskiy hakkında değerli bilgiler verirken42 B. Asılhanov Leningrat’taki arşivden Abay’ın 1900 yılında Senato’ya yazdığı şikâyet mektubunu bularak gerçek bir belge sunar43. Mektubun Kazakça nüshası, şairin 140. Yıldönümünde “Bilim jäne eñbek/Bilim ve Emek” dergisinde S. Bayjanov’un aktarmasıyla yayınlanır.44 1977 yılı I.Düysenbayev’in yazmış olduğu önsöz ile Abay eserlerinin iki ciltlik bir külliyatının akademik baskısı yayınlanır.

Abay araştırmalarında şu çalışmalar yayınlandı: T.Qojakeyev’in “Abay-satirik/Hicivci Abay” (1970); B.Gabdullin’in “Etiçeskie vozreniya Abaya/Abay’ın Ahlaki Görüşleri” (1970),; K. Muhamethanov’un “Abaydıñ tuvğan jeri jäne ösken ortası/Abay’ın Doğduğu Yer ve Yetiştiği Çevre” (1971), M. Böjeyev’in “Abaydıñ Aqındıq Aynalası/Abay’ın Şairlik Çevresi” (1971), T.Käkişev’in “Sın Saparı/Eleştiri Yolculuğu” (“Abay öneri-öser sınğa özek/Abay’ın Sanatı, Büyüyen Eleştirilerin Kaynağı”), “Oñaşa otav/Yalnız Ev” (Abaytanuvdıñ alğaşqı asuvları/ Abay Araştırmalarının Tek Yayını) (1982), R. Sızdıqova’nın “Abay şığarmalarınıñ tili/Abay Eserlerinin Dili” (1971), T.Älimkulov’un “Jumbaq jan/Gizemli Ruh” (1972), K. Orazalin’in “Abay avılına sayahat/Abay’ın Köyüne Yolculuk” (1976), (Makaleler Külliyatı), Ä. Qalmırzayev’in “Estetiçeskoe v tvorçestve Abaya/Abay’ın Eserlerinde Estetik” (1979).

Millî edebiyattaki karmaşık değişimlerin niteliğine göz gezdirdiğimizde Abay araştırmalarında yayınlanan bilişsel ve ilmî makalelerdeki gerçek sorunların netliğini açıkça görürüz. Bunların arasında “Abay araştırmaları” dersini canlandırmak, akademik külliyatlardaki metin bilimle ilgili meseleler, Abay’ın eserlerinin bir kalıba sokularak standart metnini düzenleme gibi ilmî sorunlar her açıdan ele alındı. M. Mırzahmetov, Q. Ömiräliyev’in “Abaydı tanıp bittik pe?/Abay’ı tanıyor muyuz?45”; G. Bel’ger’in “Asılğa Abay bolayıq/Asiller İçin Abay Olalım46”, “Gete men Abay/Goethe ile Abay47”, K.Muhammethanov’un “Marcandı tozan tutpasın/Mercan Toz Olmasın48”, “Abaydıñ bir öleni/Bir Abay Şiiri49”, ““Tüzetilgeni”qane? Tüsinikteri” qaysı?” (Abay öleñderine tüsinikter jayında//Düzeltilmişi Hani? Anlamı Ne? (Abay Şiirlerine Anlamsal Bir Bakış”50), M.Beysenbayev’in “Tamırlas Tağdır/Aynı Kader51”, Ş.Sätbayeva’nın “Nekotorıe problemı izuçeniya tvorçeskogo naslediya Abaya Kunanbayeva/Abay Kunanbayev’in Yaratıcı Mirasının İncelenmesinde Bazı Sorunlar52”, J.Tilepov’un “Abaydıñ “Eskendir” poäması jäne tarihi şındıq/Abay’ın “Büyük İskender Şiiri ve Tarihsel Gerçeklik53”, Ğ.Esimov’un “Abaydıñ filosofiyalıq közqarası/Abay’ın Felsefî Bakış Açısı54” makaleleri bunu gösterir:

M. Mırzahmetov, K. Ömiräliyev “Abaydı tanıp bittik pe?/Abayı Tanıyor muydunuz” adlı makalesinde Kazak filolojisindeki Abay mirasını tanımada kapsamlı çalışmalar yapıldığını söyler ve bunların arasına Abay araştırmaları ilmiyle ilgili olan 1945-1965 yılları arasındaki bilimsel çalışmaları dâhil eder. Düşünür, öncelikle, 1958 yılından sonraki dönemde yazdığı düz yazı örneklerinin tamamının iki üç kez tercüme edildiği, “Abay araştırmaları” dersi yükseköğretim kurumlarında son dönemlerde yapılmadığına problem olarak değinirken ikinci olarak M. O. Ävezov adlı Edebiyat ve Sanat Enstitüsünün Abay mirası konusunda son yirmi yıl içinde bir tane bile monografik çalışma yapılmadığı, nitelikli uzmanları bu alana çekmek yönünde de yetersiz kalındığı ile ilgili problemleri hatırlatır.

Abay’ın iki ciltlik eserlerinin (1986), “Abaytanuvtağılımı/Abay Araştırmaları Örneği” adlı makaleler külliyatının (1986), “Abaytanuv. Bibliyografiyalıq körsetkiştiñ/Abay Araştırma- ları. Bibliyografik Gösterge” (1988), “Abaytanuvda jarıyalanbağan materiyaldar/ Abay Araştırmalarında Yayınlanmayan Materyaller” (1988) külliyatının, bunun yanı sıra M. Mırzahmetov’un “Abay jürgen izbenen/Abay’ın Yürüdüğü Yoldan” (1985), Çin âlimi Qabay’ın “Abay jäne onıñ zamanı/Abay ve Yaşadığı Dönem” (1987. Pekin), M. Beysenbayev’in “Abay jäne onıñ zamanı/Abay ve Yaşadığı Dönem” (1988), G. Bel’ger’in “Gete i Abay/Goethe ve Abay” (1989) adlı çalışmaların yayınlanması, Abay araştırmaları ilmindeki ilerlemede önemli araştırmaların olduğunu göstermektedir. Mesela, “Abaytanuv tağılımı/ Abay Araştırmaları Örneği” adlı edebî eleştiri içeren makaleler ile araştırmalar külliyatında Abay araştırmalarında yer alan M.Ävezov, K. Kubanov, I.JansÜgirov, Ä.Margulan, S.Muqanov, Ğ.Müsirepov, K.Jumaliyev, T.Nurtazin, T.Täjibayev M.Böjeyev, H.Bekjojin, A.Nurqatov, A.Jubanov, M. Karatayev, T.Äbdirahmanov, Ä.Täjibayev T.Käkişev, Ä.Kalmırzayev, G. Bel’ger, S.Äşimbayev, M.Älimbayevler’in her yıl engeller içinde yayınlanan makalelerle birlikte büyük şairin yaratıcılığını her yönüyle irdeleyen Z.Ahmetov’un “Oyşıl, suvretkeraqın/Düşünür, Ressam, Şair”, B.Ğabdullin’in “Abay jäne Sokrat/Abay ve Sokrat”, S.Kaskabasov’un ““Eskendir” poämasınıñ syujettik negizi/”Büyük İskender” Şiirinin Konusunun Temeli”, R.Berdibayev’in “Abay jäne avız ädebiyeti/Abay ve Sözlü Edebiyat”, M.Mırzahmetov’un “Väzinge ölşep tigilgen/Ölçüyle Yazılan”, A.Isqaqov’un “Abay jäne ädebî tili/ Abay ve Kazak Edebî Dili”, R.Sızdıqova’nın “Abay tiliniñ zerttelüvi/Abay Dilinin Araştırılması”, Ä.Nurşayıkov’un “Şuğılalı Şuvmaqtar/ Parlayan Dörtlükler”, M.Mağavin’in “Jaña epos jasav jolında/Yeni Bir Epos Yaratma Yolunda”, S.Bayjanov’un “Abay Qunanbayevqa qatıstı keybir arhiv derekteri/Abay Kunanbayev’e İlişkin Bazı Arşiv Verileri” adlı makaleleri ilk kez yayınlandı.

M. Mırzahmetov kurgulamasıyla büyük şairin 140. yıl dönümü arefesinde Kazak ve Rus dillerinde basılan “Abaytanuv. Bibliografiyalıq körsetkişte/Abay Araştırmaları. Bibliyografik Dizinde” (1988) 1939-1985 yılları arasında Abay ve onun mirası hakkında yayınlanan makale, araştırma, monografik eserlerin bibliyografik dizini, L. M. Ävezov’a M. Mırzahmetov kurgulamasıyla M. Ävezov’un Abay araştırmalarında büyük bir ilmî öneme sahip Abay mirası konusunda daha önce yayınlanmayan araştırma materyallerinin derlenip toparlanmasıyla “Abaytanuvdan jarıyalanbağan materiyaldar/Neopublikovannıe maeriyalı po abaevedeniyyu/Abay Araştırmaları Üzerine Yayınlamamış Materyaller” (1988) adıyla yayınlanması da Abay araştırmalarının örnek gösterilen kaynağına uygun karakteristik özellikleri dikkatlerimize sunar.

Şairin mirasını, yaratıcılığını filolojik, edebî ve tarihî açıdan tanımakta büyük ilmî bir değere sahip olan A. Baytursınulı’nın “Qazaqtıñbas aqını/Kazakların Baş Şairi55”, J.Aymavıtov, M.Ävezov’un 1951 yılında yazılarak çeşitli sebeplerden ötürü yayınlanmayan “Kökbaydıñ aqındığı/Kökbay’ın Şairliği56”, “Abaydıñ öneri häm qızmeti/Abay’ın Sanatı ve Hizmeti”, “Qazaqstan kommunitsi/Kazakistan Kominist Toplulukları” (1989. No:12), M.Duvlatov’un “Abay. Han Abılay, Şoqan Şıñğısuğlı Välihan/Abay. Han Abılay. Şoqan Velihan57”, Ä.Bökeyhanov’un “Abay. (İbrahim Qunanbayev)58” gibi değerli ilmi mirasın geri dönüşüyle Abay araştırmaları ilmi olgunlaştı. 1990 yılında M.O.Evezov adlı Edebiyat ve Sanat Enstitüsü’nde Abay araştırmaları bölümü açıldı, büyük şairin 150. yıldönümü arefesinde onun eserleri üzerine “metne dair araştırmalar yürütme, bu temelde iki ciltlik akademik bir külliyat hazırlanması, Abay’ın hayatı ile yaratıcılığını araştıran yeni çalışmalar yapılması gündeme alındı”. Bu külliyatı hazırlayanlar içerisinde K.Muhamethanov, Z.Ahmetov, M.Mırzahmetov, J.Ismağulov, B.Bayğaliyev, K.Salğarin, B.Erdembekov gibi başka araştırmacı âlimler de yer aldı. “Bu grubun yardımıyla Abay eserlerinin tamamı gözden geçirildi. Şairin el yazmaları ile yapılan eserlerinin bütün baskıları karşılaştırıldı. Eserlerinin ilmi açıklamaları tekrar yazılarak dolduruldu. Abay hakkında bir hatıralar külliyatı oluşturuldu.

Abay mirasını tanıtmakta güçlü araçlardan biri olan “Abay” ansiklopedisi, düşünür ve hâkim Abay’ın 150. yıldönümünün hemen öncesinde basıldı.

 

7. Bağımsızlıktan Sonraki Abay Araştırmaları

Abay araştırmaları meselesi, yükseköğretim kurumları ile orta öğretim programlarına ders olarak konulup özellikle okutulmaya başlandı. Çeşitli doktora ve yüksek lisans tezlerine de konu oldu. Mesela savunulmuş tezlere şu örnekler verilebilir: “Abay qarasöziniñ janrlıq, stil’dik erekşelikteri/Abay Nesrinin Tür, Stil Özellikleri”, Abay ile Yusuf Balasagun’un “Kutadgu Bilig”ine” ilişkin “Quttıñ kilti-kisilik/Mutluluğun Anahtarı Kişilik” (M. Äliphan), “Abay men Davaniy/Abay ile Davaniy” (S. Orazaliyev), “Abaydıñ aytuvşı men tındavşıtuvralı tanımı/Abay’ın Konuşmacı ve Dinleyici Hakkındaki Görüşü” (N. Kenjeğarayev), “Abay öleñ qurılısındağı erekşelik/Abay’ın şiirlerinin kuruluşundaki özellik” (T.Köşenova), “Abaytanuvdıñ Muhtar Ävezovten keyingi kezeñi/Abay Araştırmalarının Muhtar Ävezov’dan Sonraki Dönemi” (R.Salamatova), “Abay jäne Şortanbay, Dulat penen Buqar jırav/Abay ve Şortanbay, Duvlat ile Buqar Jırav” (T.Erbay), “Abay men M. Ävezov älemindegi ruhaniy sabaqtastıq/Abay ile M. Avezov Dünyasındaki Manevî Münasebetler” (A. Kartayeva), ve “Qazaq otbası tärbiyesiniñ damuv tariyhı/ Kazak Aile Eğitiminin Tarihi Gelişimi” (Q.Ätenova), “Ulıstıq ädebiyetten ulttıq ädebiyetke deyin/Ulusal Edebiyattan Millî Edebiyata Kadar” (İ.Nurahmetulı) adlı ilmî monografiler yayınlandı.

 

Kaynakça

Ismayılov E. (1940). Abay – kemeñger //ÄJÏ. № 9.

Ismayılov E. (1961). Qazaq ədebiyettanuw ğılımınıñ negizgi mindetteri. // Ädebiy mura jäne onı zerttev: Qazaq ädebiyetiniñ negizgi problemalarına arnalğan ğılımiy-teoriyyalıq konferentsiyanıñ materialdarı, Almatı.

Köpeyulı M.J. (1995). Abay, Entsïklopediyya. – Almatı.

Mırzahmetov M. (1994). Abaytanuv tarıyxınan. – Almatı: Ana tili, 192 b.

 

1 1889, No: 7; 12.

2 “Quvanışbay, Şortanbay aqındarınıñ Ölenderi/Kuvanışbay,

Şortanbay akınlarının şiirleri”.

3 T.. XVIII Rusya - Bu cildin “Исторические судьбы Киргизского края и культурные его успехи/Kırım Çağının Tarihi Başarısı ve Kültürel Deneyimler” bölümü).

4 Şolpan, 1922, No: 4-5.

5 Ädebiyat maydanı, 1934, No: 11-12.

6 “Kazaqstan Mektebi”. 1968. No:2.

7 “Q. Ä”. 1970. 20. X.

8 “Q. Ä” 1981. 1. I.

9 “juldız”. 1982. No:4.

10 “Q. Ä”. 1970. 3. VII.

11 “Q. Ä “. 1971. 19. III.

12 “Q. Ä”. 1971. 14.V.

13 “Q. Ä” 1974. 5. VII.

14 “Jalın”. 1970. No:5.

15 “Q. Ä”. 1970. 19.VI.

16 “Qazaq SSR Bilimler Akademisi Konuşmaları, Dil ve Edebiyat Serisi” 1979. No:2.

17 “Juldız”. 1971. No:6.

18 “Q. Ä.”. 1971.2.VI.

19 “Q. Ä.” 1971. 2. VI.

20 “Q. Ä” 1971.2.VI.

21 “Qazaqstan Pioneri”. 1971.8.III.

22 Q. Ä.” 1971. 8. I

23 (“Qazaq SSR Sosyal Bilimler Akademisi Dergisi”. 1971. No:3),

24 Q. Ä.” 1972. 28.I.

25 “Q. Ä.” 1974.3.V.

26 “Q. Ä.” 1974. 19. VII.

27 Q. Ä”. 1978. 5. V.

28 Q. Ä.” 1976. 11. VI.

29 Q. Ä.” 1978.4. VII.

30 Q. Ä.” 1979. 21. XII.

31 Sotsiyalistik Qazaqstan, 1982. 16. VII.

32 Q. Ä.” 1979. 31. VIII.

33 Q. Ä. 1980. 18. VII.

34 Q. Ä.” 1980. 19. IX.

35 Q. Ä.” 1981. 24. IV.

36 Juldız” 1983. No:10.

37 Q. Ä.” 1984. 10. VII.

38 Q. Ä”. 1984. 26. X.

39 “Juldız” 1984. No:9.

40 Q. Ä.” 1969. 16. VIII.

41 Q. Ä.” 1970. 2. X.

42 “Q. Ä.” 1971. 2. VI.

43 Q. Ä” 1981. 24. IV.

44 1985. No:8. 13-19.

45 “Q. Ä.” 1985. 29. III.

46 “Q. Ä.”. 1985. 29.III.

47 Q. Ä.” 1985.5.VII.

48 “Q. Ä.”. 1985. 21. VI.

49 “Q. Ä.”. 1986. 17. I.

50 “Q. Ä.” 1986. 10. X.

51 “Juldız”. 1986. No:2.

52 Kazak SSR Bilim Akademisi haberleri. Qazaq SSR GA habarları. Til, ädebiyet seriyası/Dil ve Edebiyat Dergisi”. 1988. No: 1.

53 “Qazaqstan mektebi/Kazak Okulu”. 1987. No:12.

54 “Qazaqstan Kommunisi”. 1990. No:9.

55 “Q. Ä.” 1989. 1.I.

56 “Jalın”. 1987. No:1.

57 “Juldız», 1990. No:1.

58 “Juldız”. 1991. No:9.

Bu yazı Kardeş Kalemler dergisinin 158. sayısında yer almaktadır. Derginin bu sayısında yer alan tüm yazılara aşağıdaki bağlantı üzerinden ulaşabilirsiniz.
Kardeş Kalemler 158. Sayı