Minĭm bar sagınularım, Benim bütün özlemlerim,
Moñnarım - cırlarımda. Hüzünlerim, türkülerimde.
Moñayışıp yata alar Kederlenip yatar onlar
Şigırĭm yullarında... Şiirimin mısralarında...
Niler ĭşlim soñ, küñĭlde Neler yapayım, gönülde
Şundıy cırlar tugaçtın, Böyle türküler doğunca!
Sagınırlık tugan yagım, Hasret çektiğim ilim,
Söygen yarım bulgaçtın... Sevdiğim yârim olunca...
2018 yılı Tatar Türklerinin büyük şairi Robert Minnullin’in 70. doğum yılıydı. Hem büyük bir şair hem de gönlü güzel bir dost için yazı yazmanın ve kendisi için Kazan’da düzenlenecek etkinliklere katılacak olmanın mutluluğu içindeyim. Tanıyabildiğim ve ifade edebildiğim kadar kıymetli ağabeyimi, dostumu anlatmaya çalışacağım.
Robert Minnullin’i şiirlerinden ve siyasi kimliğinden dolayı gıyaben tanıyordum. Vicahen tanışmamız ise 2013 yılına denk gelir. 2013 yılında Türkiye’nin Elazığ şehrinde (benim de doğduğum yerdir) meşhur Tatar dil bilimcisi Prof. Dr. Ferit Yusupov ağabeyim ve Elazığ’ın değerli kültür adamı Şener Bulut’un gayretleriyle 25-26 Ekim 2013 tarihlerinde Abdullah Tukay’ın anısına Elazığ’da “Elazığ- Kazan Kültür ve Sanat Buluşması” adlı bir faaliyet gerçekleştirmiştik. Bu faaliyete Tataristan’dan şair Robert Minnullin, bilim adamlarından Prof. Dr. Ferit Yusupov, Doç. Dr. Fenzile Cevherova ve genç sanatçı İlmir Yamalov katılmıştı.
İki günlük bu faaliyet çerçevesinde TRT Avaz’da da canlı yayınlanan “Kazan Tatarları ve Tataristan” başlıklı bir panel, Ferit Yusupov’un “Tatar Şive Dilinin Morfolojisi” başlıklı kitabının tanıtıldığı “Tatar Edebiyatı’nın Yıldızı Abdullah Tukay’a Saygı” adlı bir program ile Tatar sanatçı İlmir Yamalov ve Elazığlı sanatçılardan Paşa Demirbağ, Mustafa Döner, Nihat Kazazoğlu, Naci Sönmez, Osman Bulut, Yalçın Bulut’un sahne aldığı muhteşem bir konser gerçekleştirilmişti.
Elazığ’da birkaç gün devam eden bu faaliyet esnasında Robert Minnullin’i daha yakından tanımış ve kendisine olan sevgim, saygım oldukça pekişmişti. Robert Minnullin bana kendisinin şiir kitaplarından Tatarlarım, Küŋĭller Niçkergende ve Kunakka Kilĭgĭz’i hediye etmişti. Bu kitapları okuyunca Minnullin’in şairlik kudretini daha iyi anlamış ve bu yüce gönül insanının sevgi dolu yüreğinin şiirlerine yansıdığını idrak etmiştim. Bunun üzerine Robert Minnullin’i daha yakından tanımak için hayatı, sanatı ve edebî kişiliği hakkında biraz daha araştırma yapmış ve kendisi hakkında aşağıda yazdığım bilgileri edinmiştim.
Tataristan’ın halk şairi Robert Minnullin, 1 Ağustos 1948 tarihinde Başkurdistan’ın İliş Rayonundaki Necedi köyünde doğar. Şairin çocukluğu, Sün boyunda bulunan Tataristan’ın Aktanış rayonuna bağlı şirin Şemmet köyünde geçer. Akküz köyündeki 8 yıllık okulu bitirdikten sonra, Ufa’daki Ticaret Lisesinde okur, bir süre sonra doğduğu köyde çalışmaya başlar. 1966 yılında orta öğrenimini Karabaş köyünde tamamlar. Okuldan sonra iki yıl “Mayak” isimli rayon gazetesinde redaktör olarak çalışır. Edebiyatla ilgilenmesi de o yıllara denk gelmektedir. Daha okulda öğrenciyken “Başkurdistan Piyoneri”, “Mayak” gazetelerinde ilk şiirlerini bastıran Robert Minnullin, gerçek anlamda edebiyatla ilgilenmeye başlar. Gazete yazılarıyla birlikte şiirler de yazar. Şiirleri, ardı ardına “Mayak”, “Leninci”, “Kızıl Tan” gazetelerinde basılır.
Edebiyata olan ilgisi, onu Kazan’a alıp getirir. Kazan Devlet Üniversitesi Tatar Dili ve Edebiyatı Bölümünde okurken artık, yetenekli genç bir şair olarak tanınmaktadır. “Tataristan Yeşleri”, “Sosyalistik Tataristan” gazetelerinde, “Kazan Utları” dergisinde, “İdil” almanağında şiirleri görünmeye başlar. “Bĭrĭnçĭ Karlıgaçlar/İlk Kırlangıçlar” (1970) adlı genç şairler kitabında çıkan şiirlerini halk da, eleştirmenler de beğenir. Robert Minnullin, 1972 yılında genç şairlerin yer aldığı 5. Bütün Soyuz festivaline katılır. Mihail Lvov, Valentin Sorokin gibi tanınmış Rus şairleri onun şiirlerini beğenirler. Üniversiteyi bitirdikten sonra, “Yeş Leninci” adlı çocuk gazetesinde çalışmaya başlar, çocukların dünyası ile yakından tanışır ve büyüklere yazdığı şiirlerle birlikte çocuklar için de şiirler yazar. Bu şiirler, öncelikle ünlü çocuk şairi Şevket Galiyev’in dikkatini çeker. Hasan Tufan, Sibgat Hekim, Fatih Hüsnü, İldar Yuzeyev gibi önemli şairler de onun çocuk şiirleri yazmasını uygun bulurlar.
Tatar şiirinin, ayrıca çocuk edebiyatının çeşitli bakımlardan gelişmesinde Robert Minnullin’in rolü büyüktür. Robert Minnullin, kendi üstadı olarak Şevket Galiyev’i kabul etmektedir. Çocuk matbuatında basılan ilk şiirleri de yine ilk olarak Şevket Galiyev’in dikkatini çeker. Genç şair, aralıksız araştırmaları sonucunda, Tatar edebiyatını beklenmeyen yeni açılımlar ile zenginleştirir, yepyeni imajlar, şiiri buluşlar, yeni usuller meydana getirir. Çocuk şiirinde ilk kez, büyükler ve çocuklar arasındaki mesafeyi, çocuk dünyasındaki hassas meseleleri merkeze alarak şiirlerine yansıtır. O zamana kadar, çocuklarla ilgili dikkate alınmayan temaları da çocuk şiirine Robert Minnullin dahil etmiştir. Onun pedagojik ve psikolojik bakımdan iyice düşünülmüş, şiiri olarak büyük bir ustalıkla işlenen şiirleri okullarda, anaokullarında, kreşlerde sıkça yankılanmaktadır. Kendi üstadı Şevket Galiyev’in eserlerine dayanarak ayrıca halk edebiyatından, Rus ve dünya çocuk edebiyatından ilham alıp çocuk şiirine gelen şairin şu an kendisinin meydana getirdiği şiir dünyası, kendisinin yaramaz çocukluğuyla da yakından ilgilidir.
Çocuk edebiyatının popülerleşmesinde de Robert Minnullin’in rolü oldukça büyüktür. O, çocuk edebiyatına, çocuk edebiyatı yazarlarına yönelik makaleler yazar, okullarda buluşmalar tertip eder, uzun yıllar Tataristan Televizyonu’nda “Şiiri Salkımlar” adlı program serisi hazırlar. TNV kanalındaki “Kitap” adlı program dizisi, Tatar halkının en sevdiği programlardan biri olur.
Robert Minnullin, “Akbay Sirk İzliyor” (1978), Yedi Ağabey At Koşuyor” (1980), “Aya Uçtuk” (1982) adlı çocuk kitapları ve televizyon yoluyla edebiyatı öne çıkardığı için 1982 yılında Musa Celil adındaki cumhuriyet ödülüne layık görülür. 1983’te ise okul çağına kadarki çocuklara yazılan şiirler için düzenlenen Rusya genelindeki yarışmada birinci olur. Robert Minnullin’in büyükler için de, çocuklar için de kitapları çıkar, onun şiirleriyle bestelenen şarkılar yankılanır. Yine de o, çocuklar için yazdığı şiirleri daha fazla severek yazmıştır. Onun çocuklara bağışlayıp yazdığı hiçbir kitabı da toplumun dikkatinden kaçmamıştır. Mesela, “Bizim Köyün Hayvanat Bahçesi” (1988), “Kardeş Lazım Bana” (1990) adlı kitapları cumhuriyet yarışmalarında birincilik almıştır. “Dünyadaki En Büyük Elma” (1992) adlı kitabı için şair, Andersen ismindeki uluslararası edebiyat ödülüne layık görülür. Neticede, Şevket Galiyev’le birlikte o da çocuk edebiyatının en ünlü temsilcileri derecesine yükselir. 1997 yılında Robert Minnullin’e çocuk edebiyatı sahasında elde ettiği başarılar için Tataristan Yazarlar Birliği’nin Abdullah Aliş ismindeki ödülü verilir. 1998 yılında da şair, “Maarif” neşriyatında yayımlanan “Küçteneç/Hediye” (1995) adlı kitabı için Abdullah Tukay adındaki devlet ödülü ile ödüllendirilir. Robert Minnullin, ayrıca Tataristan’ın Kayyum Nasıri adındaki, Başkurdistan’ın Fatih Kerim, Nacar Necmi adlarındaki ödüllerin de sahibidir.
Robert Minnullin, tecrübeli gazeteci, tanınmış halk ve devlet kişisidir. Uzun yıllar “Kazan Utları” dergisinde bölüm redaktörü, sorumlu sekreter, Tataristan Televizyonu’nda, “Yaş Leninci” (Sabantoy) gazetesinde baş redaktör olarak çalışır. Robert Minnullin, 1995 yılından başlayıp 2015’li yıllara kadar Tataristan Cumhuriyeti Devlet Meclisi Başkan Yardımcılığı görevinde bulunmuştur. Çocuk Vakfı başkanı, Tataristan milletvekili, Tataristan Yüksek Meclisi Başkanlığı üyesi, Tataristan Devlet Meclisinin Tataristan Kanunlarının Tatar ve Rus Dillerindeki Denkliğini Temin Etme Komisyonu Başkanı vb. gibi görevleri de ifa etmiştir.
Robert Minnullin, Tataristan’ın ünlü sanatkârlarındandır. Ayrıca Başkurdistan’ın tanınmış kültür elçisi unvanına da sahiptir. Tataristan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Mintimir Şeymiyev’in 25 Nisan 2005 tarihli kararı ile Tatar edebiyatını geliştirmeye büyük katkı sağladığı için Robert Minnullin’e “Tataristan Cumhuriyeti Halk Şairi” unvanı verilmiştir.
Robert Minnullin, aynı zamanda tanınmış lirik ve siyasi şiirler yazan bir şairdir. Şairin, “Tatarlarım” (2012) adlı şiir kitabı millî şiirlerden oluşmaktadır. Yine 2013’te çıkan “İ Gaziz Yaktaşlarım!/Ey Aziz Hemşehrilerim!” adlı kitabı da Başkurdistan’da yaşayan Tatarlara ithaf edilmiştir. Rüstem Yahin, Sara Sadıkova, Z. Habibullin, Fasil Ahmetov, R. Hasanov, Rizida Ahiyarova, M. Şemsetdinova, İlgiz Zakirov gibi ünlü Tatar ve Başkurt bestekârları tarafından şairin pek çok şiiri bestelenmiştir. Bunlar halk arasında oldukça popülerdir. Bundan dolayı da şairin birçok şarkısı anonimleşmiştir. Robert Minnullin’in anneler için yazılan şarkıları özellikle dinlenmekte ve söylenmektedir. Robert Minnullin, çocuk şarkıları alanında da oldukça aktif olarak çalışmaktadır. O, L. Hayretdinova, R. Gataullin, Ferit Ebubekirov gibi bestekârlarla birlikte birkaç kantat da ortaya koymuştur.
Robert Minnullin, yalnız Tataristan ve Başkurdistan’da değil, Tatarların yaşadığı bütün bölgelerde iyi tanınan bir şairdir. Bununla birlikte Rusya’daki diğer halklar tarafından da iyi bilinmektedir. Onun eserleri hakkında ünlü Tatar şairleri Sibgat Hekim, İldar Yuzeyev, Şevket Galiyev, Ahsen Bayan; ünlü Rus şairleri S. Mihalkov, M. Plyatskovskiy, Sergey Malışev, Boris Vayner; Başkurdistan’ın halk şairleri Mustay Kerim, Nacar Necmi, Ravil Bikbayev, K. Aralbay; Çuvaşistan’ın halk şairleri Yuriy Semender, Porfiriy Afanasyev; Azerbaycan’ın halk şairi Sabir Rüstemhanlı; Belarus yazarı Ales Karlukeviç; Udmurt halk yazarı Vyaçeslav Ar-Sergi; Karadağ’ın ünlü şairi Duşan Curişiç çeşitli değerlendirmeler yapmışlardır. Udmurt halk yazarı Vyaçeslav Ar-Sergi “Şair Robert Minnullin İle Kazan’dan Ufa’ya Seyahat” adlı bir kitap da yayımlamıştır.
Robert Minnullin’in Tatar, Rus, Başkurt, Azerbaycan, Karadağ, Mari, Udmurt, Çuvaş dillerinde altmışı aşkın kitabı yayımlanmıştır. Bazı şiirleri de İngiliz, Türk, Ukrain, Belarus, Fransız, Kazak, Karakalpak, Eston, Leh dillerinde çıkmıştır.
Uzun yıllardır ürettiği eserlerinin neticesi olarak 2007 yılında Tataristan Kitap Neşriyatı tarafından şairin yedi ciltlik eserleri yayımlanmıştır.
Robert Minnullin, 1979 yılından beri Tataristan Yazarlar Birliği üyesi olup uzun zaman Tataristan Çocuk Vakfı başkanı olarak çalışmış, Rusya genelindeki “Tatar Ailesi” vakfının da başkanlığını yapmıştır.
Robert Minnullin’i yakından tanıyıp değerini daha iyi anlayınca şiirlerini Türkiye Türkçesine aktarılması gerekliliğini hissetmeye başladım. Bu değerli şair ve gönül adamını Türk okuyucusunun de mutlaka tanıması gerekiyordu. Bu düşüncelerle kendisinin bana hediye ettiği “Tatarlarım, Küŋĭller Niçkergende ve Kunakka Kilĭgĭz” adlı şiir kitaplarından seçmeler yaparak bir kitap oluşturmayı düşündüm. Bu düşüncemi kendisine da açtım ve memnuniyetle kabul etti. Bizzat kendisinin “Tatar Gönlü” adını verdiği bu seçkiye, Tatarlarım (2012) kitabında yer alan 182 şiirden 90’ı Küŋĭller Niçkergende/Gönüller İnceldiğinde (2004) kitabında yer alan 144 şiirden 90’ı ve Kunakka Kilĭgĭz/Misafirliğe Geliniz (2008) kitabında yer alan 54 şiirden 39’u alındı. Böylece her üç kitaptan alınan toplam şiir sayısı 223’ü buldu.
“Tatarlarım” kitabında R. Minnullin’in Tatar halkını merkeze alarak, yazdığı çeşitli şiirlere yer vermiştir. Bu şiirlerde Tatarların şanlı geçmişi ile gururlanılmış, bugünkü mevcut durumu ortaya konulmuş, geleceği hakkındaki kaygılar şiire dökülmüştür. “Gönüller İnceldiğinde” adlı kitapta, muhhabbet, duygu yüklü dizelere, hasret ve kederlere, hayat, ömür yolu hakkındaki derin düşüncelere yer verilmiştir. “Misafirliğe Geliniz” adını taşıyan üçüncü kitap ise, üstteki kitaplardan daha farklı bir okuyucu kitlesini hedef almakta ve konu bakımından da farklılaşmaktadır. Bu kitapta yalnızca çocuklar için kaleme alınan şiirlere yer verilmektedir.
Genel olarak R. Minnullin’in eserlerinin zengin ve samimi içeriğinde, milleti ilgilendiren temalara ağırlık verildiği söylenebilir. Şairin şiirlerinde de isimlerini andığı Şevket Galiyev, Garif Ahunov ve İldar Yuzeyev’den etkilendiği görülmektedir. R. Minnullin ayrıca Abdullah Tukay geleneğini devam ettiren bir şairdir. Zira şairin A. Tukay ile aynı düşüncede ve ruhta buluşarak yazdığı şiirler bulunmaktadır.
R. Minnullin’in şiirlerinde pek çok konu ele alınsa da bazı tema ve sorunların daha fazla öne çıktığı görülmektedir. Şair; Tatar halkını, halk olarak yaşayışını, dilini, gelişimini, halkının geleceği için kaygısını, gençlere nasihatlerini sıralar, Tatar halkına has olan gelenek görenekleri ortaya koyar, savaşın insanlara huzursuzluk ve felaketler getirdiğine değinir, anavatana, onun tarihî mekânlarına saygısını, muhabbetini, özlemini, üzüntüsünü dillendirir. Ayrıca ailesi, yakın çevresi ve halkın hafızasında yer etmiş şahsiyetler için de yazılan şiirleri mevcuttur. Yukarıda belirtilen hususların dışında, şiirlerinin mühim bir kısmını çocuklar için yazılan şiirler oluşturmaktadır. Şairin şiirleri okununca, onun gerçekten çocuk psikolojisini, çocukların duygu ve düşüncelerini, dileklerini bütün incelikleriyle bildiğini, anladığını görmek mümkündür. Bu şiirler okununca, şairin öncülüğünde adeta çocukluk zamanlarına dönülmekte, güzel çocukluk zamanları tekrar yaşanmaktadır.
Robert Minnullin’in şiirlerini Türkiye Türkçesine aktarmamızdaki asıl hedefimiz öncelikle Tataristan’ın ve Başkurdistan’ın halk şairi Robert Minnullin’i tanıtmak, onun şiirleri vasıtasıyla Tatar Türklerini, gelenek ve göreneklerini, Tatarların dünyasını Türk okuyucusuna göstermekti. Şiirler Türkiye Türkçesine aktarılırken mümkün olduğu kadar şiirlerin özüne, ruhuna halel getirilmeyecek ortak bir dil kullanılmaya çalışıldı. Dolayısıyla şiirlerin şekil özelliklerinden ziyade içeriğinin doğru ve uygun bir şekilde Türkiye Türkçesine aktarılması göz önünde tutuldu. Ayrıca şiirlerde geçen ve Tatar Türklerinin kültür hayatında öne çıkan kimi şahsiyetler ve Türk okuyucusu tarafından bilinemeyecek çeşitli hususlar hakkında dipnotlar verilerek tanıtıcı kısa açıklamalar verildi.
Tatar öğrencim Güzel Şemsiyeva ile aktarımını yaptığımız Robert Minnullin’in şiirlerinden oluşan “Tatar Gönlü” adlı bu eser, Tatar Türkleriyle Türkiye Türklerinin gönül beraberliğinin bir ürünüdür ve 2018 yılı içerisinde Elazığ’da faaliyet gösteren Manas Yayaıncılık tarafından basılacaktır.
Bu ve benzeri edebî, bilimsel çalışmaların Türk Dünyasının yakınlaşmasına, birlik ve beraberliğine katkı sağlayacağından şüphemiz yoktur. Ayrıca bu vesileyle Türk okuru da Robert Minnullin gibi bir gönül insanını tanımanın mutluluğunu yaşayacaktır. Dolayısıyla bu çalışma, bu bakımdan anlamlıdır.
Değerli dostum, ağabeyim, Tataristan’ın halk şairi, değerli evladı Robert Minnullin’i kendisi ve bir şair için erken sayılacak bir zamanda, 72 yaşındayken, 27 Nisan 2020 tarihinde maalesef kaybettik. Türk Dünyasının bu büyük şairine Allah’tan rahmet, yakınlarına, sevenlerine sabırlar diliyoruz. Tatar halkının ve Türk Dünyasının başı sağ olsun.
Robert Ağabey aşağıdaki şirinde “Pek gerek olsam, şiirlerimden bulursunuz” demişti. Bizler de o güzel insanı artık şiirlerinden arayıp bulacağız ve o güzel insanı bizden sonrakilere anlatacağız inşallah. Ruhu şad, mekânı cennet olsun.
BİK KİREK BULSАM... PEK GEREK OLSAM...
Аrаgızdа gеl bulаlmаm, Aranızda hep olamam,
Kitermĭn bĭrkön... Giderim bir gün...
Kitüvĭmnĭ, belki elĭ, Gidişimi belki
Sizmes te bĭrkĭm. Sezmez de kimse.
Min bulırmın sĭz bĭlmegen Ben olurum sizin bilmediğiniz
Çit-yat yaklаrdа. Yabancı, uzak yerlerde.
Belki, kаytıp tа yörĭrmĭn Belki, döner de gelirim
Min kаyçаklаrdа. Ben bazı zamanlarda.
Yugаltmаgız, аrаgızdа Kaybetmeyin, aranızda
Bik sirek bulsаm... Pek seyrek olsam...
Şigırlerĭmnen tаbаrsız, Şiirlerimden bulursunuz,
Bik kirek bulsаm. Pek gerek olsam.
