―Makaleleri, Söyleşileri ve Konuşmaları Bağlamında―
Cengiz Aytmatov’u yazmak, bir dağın eteklerinde durup onu tarif etmeye çalışmak gibidir. Ne kadar uğraşırsan uğraş, bir yanı eksik kalır. O, sadece romanlarıyla değil, kendini anlatma biçimiyle de büyük bir yazardı; belki de bu yüzden sonuna kadar sadık bir okur kitlesi bıraktı geride. Makaleleri, söyleşileri ve konuşmaları(*), kurgularının gölgesinde kalsa da, onun düşünce dünyasına açılan en samimi kapılardır. Kapıları aralamak, insanın içinde yıllar boyu kalacak bir şeyler bırakır. Efsaneleri, tarihi, ahlakı, vicdanı yeni baştan sorgular ve sorgulatır.
Aytmatov’u yazmak, aslında onunla bir söyleşiye girmektir. Ya da daha doğrusu, onun söyleşilerini okuyarak kendi söyleşimizi kurmaktır. O konuşurken edilen cümlelerin arasında kalan boşluklar, bazen romanlarındaki bölümlerden bile daha aydınlatıcıdır. Çünkü kurgu, kaçınılmaz olarak maske takar; makale ve söyleşi ise maskeyi bir anlığına çıkarır.
Aytmatov, çocuk yaşta hem bu büyük kaybı yaşamış hem de savaş ve yoksulluk yıllarının sertliği içinde büyümüştür. Bu tarihsel yara, onun eserlerindeki adalet duygusunu, acı bilgisini ve hafıza ısrarını belirleyen temel kaynaklardan biridir. Babası Törekul’un kaybı onda sadece kişisel bir hüzün bırakmamıştır. Aynı zamanda "insanın nasıl ezildiği", "iktidarın nasıl yalan ürettiği" ve "unutmanın nasıl bir ikinci ölüm olduğu" sorularını da derinleştirmiştir. Bu yüzden Aytmatov için yazmak, çoğu zaman yaşananı kayda geçirmekten de öte, sessiz bırakılanın sesini duyurmak anlamına gelir.
Kelimelerin bozkırı yeşerttiği, uzak köy okullarından ve toprağın kalbinden sökülüp gelen o gür sesin izini sürmek, sadece bir yazarı değil, bir coğrafyanın ve dönemin ruhunu yazmaktır. Çoğumuz Cengiz Aytmatov’u Cemile’nin saf aşkıyla, Selvi Boylum Al Yazmalım’ın buruk hüznüyle ya da Gün Olur Asra Bedel’deki mankurtlaşma trajedisiyle tanırız. Ancak kurgunun ardındaki Aytmatov’u, yani gazete sütunlarında, uluslararası panellerde ve samimi söyleşilerde konuşan o "aydın ve bilge" insanı okumak, onun edebi dehasının mutfağına girmek demektir.
Aytmatov’u makaleleri ve konuşmaları bağlamında yazmak; onun romanlarında birer mite, efsaneye dönüştürdüğü çığlıkların entelektüel zeminini deşifre etmektir.
Bozkırın Kökleri ve Evrensellik
Aytmatov’un hemen her söyleşisinde, hemen her konuşmasında karşımıza çıkan bir kavram vardır: ana yurt. Ama o bu kelimeyi bir slogan gibi kullanmaz. Kelimenin içine Kırgız bozkırının çiy kokusunu, Tanrı Dağları’nın karla kaplı doruklarını, Issık Göl’ün masmavi yüzeyini öyle bir işler ki, okuyanın burnuna bozkırın kül kokusu gelir.
Ona göre yazmak, toprağa bağlı olmaktır. Bu bağ, köksüz bir entelektüellik olarak değil, insanın doğduğu coğrafyanın seslerini, hikâyelerini, ritimlerini içselleştirmesi olarak anlaşılmalıdır. Şangay’daki konferanslarında, Paris’teki kültür programlarında ya da Bişkek’teki bir üniversitede konuşuyor olsa da Aytmatov’un kaynağı hep aynıdır: Şeker köyü, çocukluğu, babaanne masalları. Bu onu dar bir çevreye hapsetmez; tam aksine, onu evrensel kılan da tam olarak budur. Çünkü onun gücü köksüzlükte değil, kök saldığı toprağın derinliğindedir.
Bir söyleşisinde şöyle der: "Ben bozkır çocuğuyum ve bunu değiştiremiyorum." Bu cümle, bir özür ya da kısıtlama ifadesi değildir. Bir kimlik bildirgesidir ve yazarlık manifestosudur aynı zamanda. O, dünyayı bozkırın gözünden okumayı seçmiş biridir ve bu seçim, onu dünya edebiyatının en özgün seslerinden biri haline getirmiştir.
Onun köşe yazıları ve söyleşileri incelendiğinde göze çarpan ilk şey, yerel bir Kırgız aydınının nasıl bir "dünya vatandaşına" dönüştüğüdür. Aytmatov, Sovyetler Birliği’nin en sancılı, en gri dönemlerinde yazdı. Fakat onun konuşmalarındaki ton, hiçbir zaman dar bir ideolojinin sınırlarına hapsolmadı. O, 1986 yılında Doğu ve Batı aydınlarını buluşturduğu Issık Göl Forumu’nu kurarken de, UNESCO kürsüsünden dünyaya seslenirken de hep aynı dertten şikayetçiydi: İnsanın insansızlaşması.
Mankurtizm ve Modernitenin Çarkları
Romanlarında imgesel olarak anlattığı tehlikeleri, makalelerinde doğrudan birer manifesto gibi önümüze koyar. Örneğin, asrın en büyük trajedisi olarak gördüğü "mankurtizm" kavramı, sadece Gün Olur Asra Bedel romanının bir kurgu unsuru değildir. Söyleşilerinde bu kavramı köklerinden koparılan, hafızasını yitiren ve küreselleşmenin tek tipleştiren çarkları arasında ezilen modern insanı tanımlamak için kullanır. Onun için hafızasını kaybeden bir toplum, efendisinin her dediğini yapan bir köleden farksızdır.
Aytmatov’un makalelerinde en çok üzerinde durduğu temalardan biri, sözlü kültür ile yazılı kültür arasındaki ilişkidir. Kırgız halkının Manasçı geleneği; destancılar, halk hikmeti, sözlü anlatı geleneği onun yazarlığının hem malzemesi hem de metodudur.
O, bu geçişi romantize etmez. Sözlü kültürün kayboluşunu bir nostalji nesnesi olarak görmez; meseleyi daha derin bir yerden ele alır. Bir konuşmasında, Manas destanının binlerce yıllık bir hafıza taşıdığını, ama bu hafızanın modern insanın dikkatini çekebilmesi için yeni bir dile, yeni bir formata ihtiyaç duyduğunu söyler. Burada Aytmatov, bir muhafazakâr değil, bir köprü ustasıdır.
Bu köprü kurma işi, onun hem gücü hem de zaman zaman tartışma konusu olmuştur. Bazı eleştirmenler, onun Sovyet sistemiyle ilişkisini bu "köprü kurma" refleksiyle açıklar. Aytmatov ise makalelerinde buna doğrudan değil, dolaylı olarak cevap verir: o, sistemin içinden sesini duyurabildiği için sesini duyurmuştur; bu bir ihanet değil, bir stratejidir, belki de bir fedakârlıktır. Bu ayrımı yapmak, onu ikiye bölmek değil, karmaşıklığını içinde kabul etmektir.
Doğa Sözleşmesi ve Ekolojik Bilinç
Aytmatov’un romanlarında doğa bir dekor değildir; karakterlerle yan yana, hatta karakterlerle iç içe yaşayan bir varlıktır. Ama bu temayı kurgunun dışında, makalelerinde ve konuşmalarında çok daha açık bir felsefi çerçeveye oturtur.
Özellikle Cemile, Toprak Ana ve Elveda Gülsarı gibi eserlerinin insan-doğa ilişkisini nasıl işlediğini anlatırken, Batı edebiyatındaki "doğa" anlayışından farklı bir şeyden bahsettiğini vurgular. Ona göre Doğu insanı, özellikle göçebe geleneğinden gelen insan doğayı fethetmez, onunla pazarlık etmez. Onunla bir "sözleşme" ilişkisi vardır: doğa insana yaşam verir, insan doğaya saygı verir. Bu sözleşme bozulduğunda, felaket kaçınılmazdır.
Burada Aytmatov’un ekolojik bilinci, çağdaş çevre yazınından çok önce, 1960’lı ve 70’li yıllarda şekillenmeye başlamıştır. Bu da onu sadece bir edebiyatçı değil, bir düşünür olarak konumlandırır. Makaleleri, bu düşüncenin kanıtlarıdır. Bunlar kurgusal imgelerin arkasındaki kavramsal çerçeveyi görmemizi sağlar.
Aytmatov’un düz yazılarında ve konuşmalarında en sık değindiği, bugünün dünyasını da doğrudan ilgilendiren temalardan biri ekolojidir. O, doğayı sadece seyredilecek bir manzara olarak görmez; doğa, insanın ruh ikizidir. Dişi Kurdun Rüyaları’nda doğanın talan edilişini bir ağıt gibi işlerken, dönemin çevre mecmualarına yazdığı makalelerde Aral Gölü’nün kurumasını, sömürgeci tarım politikalarının toprağı nasıl zehirlediğini bilimsel ve vicdani bir netlikle ortaya koyar. Söyleşilerinde sıkça vurguladığı gibi: "Doğayı katleden insan, aslında kendi geleceğini katletmektedir."
Kesişen Dünyalar: Yerellik, Evrensellik ve Dil
Aytmatov’un söyleşilerinde dikkat çeken bir gerilim vardır: evrensellik ile yerellik arasındaki gerilim. O, bu gerilimi çözmek yerine, onu üretken bir alana dönüştürür.
Japon düşünür ve yazar Daisaku Ikeda ile gerçekleştirdiği ve Ruhun Övüncü adıyla kitaplaşan nehir söyleşisinde, neden hâlâ Kırgız bozkırını yazdığına dair felsefi arka planı açığa çıkarır. Onun dünyasında, "Evrensel olan, yerel olanın derinliğinden doğar. Bir insan bozkırın rüzgârını tanımadan, rüzgârın insana ne dediğini bilmeden, dünyanın bütün rüzgârlarını anlayamaz." Bu düşünce, Aytmatov poetikasının özüdür.
Makalelerinde bu düşünceyi somut örneklerle pekiştirir. Gün Olur Asra Bedel romanının merkezindeki zaman ve hafıza kavramlarını tartışırken, Kırgız cenaze törenlerindeki "kırk gün" geleneğinden yola çıkar ve bunu Einstein’ın görelilik kuramıyla, Bergson’un zaman felsefesiyle yan yana koyar. Bu yan yana koyma, bir ucuz entelektüellik değildir; aksine, her iki geleneğin de derinliğine sahip birinin yapabileceği bir harekettir.
Aytmatov’un konuşmalarında, özellikle Nobel ödülü adaylığı dönemindeki hitaplarında ve UNESCO’daki çeşitli oturumlarda belirgin bir etik ton vardır. O, yazarlığın toplumsal bir sorumluluk taşıdığına inanır.
Bu inancı bir ahlakçılık olarak değil, yazarlığın doğasında var olan bir özellik olarak sunar. Bir konuşmasında, "Yazar, toplumun vicdanıdır" der ama hemen ekler: "Ama vicdan tek başına yeterli değildir; sanat da gereklidir. Vicdanı olan ama sanatı olmayan yazar, bir gösterişçidir; sanatı olan ama vicdanı olmayan yazar ise bir zanaatkârdır. Büyük yazar, ikisini birleştirendir."
Bu formülasyon, onun kendi yazarlık pratiğinin de haritasıdır. Aytmatov romanlarında hiçbir zaman ideolojik bir aygıt olmamıştır; ama toplumsal sorumluluktan da hiçbir zaman kaçmamıştır. Bu dengeyi nasıl kurduğunu makalelerinde ve söyleşilerinde adım adım, somut örneklerle anlatır, bu da onu sadece yazılı değil, sözlü bir usta yapar.
Konuşmalarında dil meselesine apayrı bir parantez açar Aytmatov. İki dilli bir yazar olmanın (Kırgızca ve Rusça) getirdiği zenginliği ve zorluğu her fırsatta dile getirir. Ana dilini kaybetmenin, bir ulusun ruhunu kaybetmesiyle eşdeğer olduğunu savunurken, diğer yandan Rusçayı dünyaya açılan bir pencere olarak görür. Onun makalelerini okurken, dillerin birbirini boğmadığı, aksine beslediği bir dünya hayalinin peşinden gidersiniz.
Sonuç: Bitmeyen Söyleşi
Cengiz Aytmatov’u düz yazıları, söyleşileri ve konuşmaları üzerinden okumak, onun vizyonunun sadece edebi bir başarıdan ibaret olmadığını anlamamızı sağlar. O, 20. yüzyılın vahşi dönüşümlerine tanıklık etmiş, iki büyük dünya savaşı ve bir soğuk savaş görmüş bir çağın vicdanıdır.
Onu yazmak; nükleer tehditlere karşı kalemiyle barışı savunan, teknolojinin insanı esir almasına karşı kadim efsanelerin sıcaklığına sığınan ve her ne olursa olsun "insan kalabilmenin" formülünü arayan bir bilgenin portresini çizmektir. Kurgularında bizi büyüleyen o bilge ses, makalelerinde ayağı yere basan, cesur ve entelektüel bir manifesto olarak karşımıza çıkar. Aytmatov’u gerçekten anlamak, onun sadece hikâyelerine değil, dünyaya bıraktığı bu fikri mirasa da kulak vermeyi gerektirir.
Cengiz Aytmatov’u yazmak -bu deneme de dâhil- eksik kalacaktır. Ama belki de eksik kalmak, onun hatırasına saygının bir biçimidir. Çünkü Aytmatov, kendini kapalı bir sistem olarak sunmadı; aksine, her eserinde, her söyleşisinde, her konuşmasında okura bir kapı açtı ve "Gel, birlikte bakalım" dedi.
Makaleleri, söyleşileri ve konuşmaları, bu kapının açık kanatlarıdır. Gireni kucaklar, kalanı bekler. Her giren, kapıdan farklı bir manzarayla çıkar. Çünkü Aytmatov, büyük yazarlar gibi, tükenmez bir metindir. Romanları biter, ama söyleşileri sürer; söyleşileri de bitse, arkalarında bıraktığı sorular sürer.
O sorular soruldukça, Aytmatov yazılmaya devam eder.
Şeker köyünde bir sabah, bozkır çiyiyle ıslanmış otlar arasında Cengiz Aytmatov’u düşünmek, belki de onu yazmanın en doğru yolu budur.
―――――
(*) Cengiz Aytmatov (Ch. T. Aitmatov). Статьи, выступления, диалоги, интервью
Издательство Агентства печати Новости. Москва 1988 (Aymatov, Cengiz (1988). MAKALELER, KONUŞMALAR, DİYALOGLAR, RÖPORTAJLAR. Editör S. I. Krasilshchik, Novosti Basın Ajansı Yayınevi, 1988)
