Logo
Light
Dark
System
 

Dövletmämmet Azadî’nin İstinsah Ettiği Eserler

  TAHIR AŞIROV
 01 Mart 2025
Sosyal Medyada Paylaş

1700-1760 yılları arasında yaşamış olan Türkmen klasik şairlerinden meşhur bilge ve Mahtumkulu oğlu Dövletmämmet Azadî’dir. Dövletmämmet Azadî, ünlü Türkmen şairi Mahtumkulu Firagı’nın babasıdır. Azadî, “Vaaz-ı Azad”, “Bäş Namaz”, “Behiştnama”, “Hekayat”, “Murapbag ve Gazallar” ve “Rubagılar” adlı eserlerin yazarıdır (Azadi, 2012). Aynı şekilde Türkmenistan Yazmalar Enstitüsü’nde âlim Azadî’nin istinsah ettiği bir yazma eser, 546. dosyada bulunmaktadır. Bu yazma eser, Türkmen şairi Azadî tarafından istinsah edildiğine dair yazmanın sonunda bilgi verilmiştir. Yazmanın ana metninin dili Arapça ve Farsça olup, boyu 25 cm, eni 21 cm, 785 sayfadan oluşmaktadır.

Büyük şair Azadî’nin istinsah ettiği yazma eserler ile ilgili ilk âlim Zılıha Bakıyevna Muhammedova (1922-1984) ile âlim Sapar Muhıoğlu Ahallı tarafından 1961 yılında Aşkabat’ta “Magtımgulı: Beyik Türkmen Şahırı Magtımgulınıň Doglan Gününiň 225 Yıllıgına Bagışlanan Yubiley Yıgındısı” (Mahtumkulu: Büyük Türkmen Şairi Mahtumkulu’nun Doğum Gününün 225 Yıllığına İthaf edilen Jübile Derlemesi) adıyla yayımlanan armağan eserin 149-163 sayfaları arasında “K voprosu o kruge çteniya Mahtumkuli” (Mahtumkulu’nun Okuma Listesi Meselesi Üzerine) isimle yazısında, söz konusu yazmadan bahsetmektedir (Muhammedova- Ahallı, 1961: 149-163). Ayrıca Muhammedova, Azadî’nin istinsah ettiği yazma ile ilgili 1976 yılında “Tyurkskiye Glossı v Avtografe Dovlet-Mameda Azadi” (Dövletmämmet Azadî’nin El Yazısında Türkçe Açıklamalar) adıyla Türkmenistan İlimler Akademisinin Sosyal Bilimler Dergisi’nde makale kaleme almıştır (Muhammedova, 1976: 54-60).

Aynı şekilde Azadî’nin istinsah ettiği yazma üzerine âlim Nazar Halimov 1979 yılında Türkmenistan İlimler Akademisinin Sosyal Bilimler Dergisinde “Opisaniye Avtografa Dovletmameda Azadi” (Dövletmämmet Azadî’nin El Yazısının Betimlenmesi) adlı tanıtım yazısı yayımlamıştır (Halimov, 1979: 81-84). Halimov 1980 yılında söz konusu yazma ile ilgili “Pamyatniki Turkmenistana” adıyla çıkan dergide de aynı isimle farklı içerikte bir yazı yayımlamıştır (Alimov, 1980: 16-18). Bunlarla birlikte Halimov 1988 yılında Türkmenistan İlimler Akademisinin Arapça yazmalar kataloğunu hazırladığında “An-Nukaya Muhtasar Al-Vikaya” başlığıyla söz konusu yazma ile ilgili bilgi vermektedir (Halidov, 1988: 93-94). Ayrıca Türkmenistan Yazmalar Enstitüsü’nden âlim Meylis Japarov tarafından 2015 yılında “Muhtasar” bağlamında “Akıldarıň Gımmatlı Eseri” (Düşünürün Değerli Eseri) adıyla “Türkmen Dili” gazetesinde yayımlanan bir yazı bulunmaktadır (Japarov, 2015).

Zılıha Muhammedova, Sapar Ahallı, Nazar Halimov ve Meylis Japarov tarafından incelenen Türkmenistan Yazmalar Enstitüsü’nde bulunan 546. dosyadaki yazma eserin içinde ilk olarak Türkmenler arasında meşhur olan ve İslam hukukuyla ilgili “Muhtasar” adlı yazma bulunmaktadır. XIII. yüzyılda yaşamış olan Burhânüşşerîa ismi ile tanınan Mahmût b. Ahmet b. Ubeydullah b. İbrahim b. Ahmet el-Mahbûbî el-Buharî’ňin “Vikâyetü’r-Rivaye fi Mesâili’l-Hidaye” adlı eserinde, torunu Sadrüşşerîa tarafından “Muhtasaru’l-Vikâye” veya “en-Nükâye” isimleri ile meşhur olan eser, 1-177b varaktan oluşmaktadır. Bu okul kitabının, öğrencilerin hızlı bir şekilde ezberlemesi için kısaltıldığına dair yazmanın girişinde bilgi verilmektedir.

Burhânüşşerîa’nın torunu Sadrüşşerîa tarafından “en-Nükâye” veya “Muhtasar” eserin istinsah eden ise Türkmen klasik şairlerinden Dövletmämmet Azadî olduğunu görmek mümkündür. Nitekim yazmanın sonunda şöyle bir ifade geçmektedir: “Temmet el-Kitabu biavni’l-Mülki’l-Vahhab fi tarihi şehri Zil-Hicceti’l-Mübarek samin ve ‘ışrîn yevm el-erbia fi hicreti Hazreti Risaleti (sallallahu aleyhi ve sellem) elif ve mi’e tis’a ve hamsûn sene Katibu’l-Abdı’l-Fakıri’l-Hakırı’l-Nadî ila Mülki’l-Gafûrı’l-Hâdî Dövlet Muhammet bin el-Mahdumkulı”. Yazmada “Yazar… Mahtumkulu oğlu Dövletmämmet” olarak geçmektedir. Çünkü şair Dövletmämmet oğluna kendi babasının ismini vermesinden dolayıdır. Türkmen şairi Mahtumkulu’nun ismi “Mahtumkulu oğlu Dövletmämmet oğlu Mahtumkulu” olarak verilmesi gerekmektedir. 

 “Muhtasar” isimli eserin “kâtibi” olarak “Devlet Muhammet bin el-Mahdumkulı” (Mahtumkulu oğlu Dövletmämmet) olduğu görülmektedir. Burada “kâtip” kavramı yazarı anlamında olmayıp, istinsah eden anlamında olduğu anlaşılmaktadır. Azadî’nin kendisine “Vaaz-ı Azad” adlı eserinde kätip kavramını şöyle beyan etmektedir: “Kätibi kim, elinde yokdur gara, Yazmak, oynamakda ne peyda göre” (Azadî, 2012: 187). Çünkü “Muhtasaru’l-Vikâye” isimli eser, Türkistan’da çok yaygın bir şekilde okunan eserdir. Sovyetler Birliği zamanında Türkmenistan’da dini bir metin olarak ezberletilmektedir. Bu metinlerin yazarı da o dönemde “Muhtasar” isimli eserin zekât bahsine kadar ezberlemiştir. Ayrıca eserin yazımının, daha doğrusu istinsahının 10 Ocak 1747 tarihinde tamamlandığını görmek mümkündür. 

546. dosyada bulunan yazma eserde, “Hazihi’l-kitabı fi beyanı amaili tasavvuf min tasnifi el-İmam el-Ecel Necmü’l-Mille ve’l-Din Omer en-Nesefî” diye başlayan risale iki varaktan oluşmaktadır. Eserin Necmu’l-Mille ve’d-Din Omer en-Nesefi’nin “Beyanu Mezahibi’l-Tasavvuf” adlı tasavvufa ait meşhur eserinin Farsça tercümesi olduğu söylenebilir. Eserin sonu şöyle tamamlanmaktadır: “Kod temmet hazihi’r-risaleti’l-meymune fi şehri recebi’l-mureccebi 1120 sene”. Risalenin yazımının, daha doğrusu istinsahının 1708 tarihinde tamamlandığını görmek mümkündür. 

Söz konusu yazma eserde, 14 varaktan ibaret olan ve 182-195a varaklar arasında bulunan “Faraiz” isimli eser yer almaktadır. Türkistan medreselerinde okutulan kitaplardan biri de “Faraiz” veya “İlmu’l-Faraiz” olarak geçmektedir. Bunlardan en meşhuru ise XII. yüzyılın sonunda ve XIII. yüzyılın başında yaşamış olan Hanefi fakihi Muhammet bin Muhammet es-Secâvendî’nin “el-Farâizu’s-Siraciyye” veya “Faraiz” adlarıyla tanınan eseridir. Bu eserin yazması ve birçok şerh Türkmenistan Yazmalar Enstitüsü’nde bulunmaktadır (Halimov, 1988: 118-217).

Aynı dosyada bulunan yazma eserde, 11 varak oluşan ve XIII. yüzyılın sonu ile XIV. yüzyılın başında yaşamış olan Lütfullah en-Nesefi el-Fadıl el-Keydanî’nin “Fikhi Keydanî” adıyla Türkistan’da meşhur olan eserin de bulunması anlamlıdır. İslam dininin esaslarından namaz ile ilgili olan hükümleri içeren eser, Türkistan’da ilk olarak dini konularda ezberlenen eserlerdendir. Bu eser Türkmenler arasında dini konusunda Arapça olarak ilk ezberlenen eserler arasındadır. Eserin sonunda “Temmet el-Kitabu biavni’l-Mülki’l-Vahhab ve ila el-Merci’u’l-Meâb” diye tamamlanmaktadır. Keydanî’nin bu eseri “Fikhi Keydanî”, “Risalatı Fikhi Keydanî”, “Bustanu’s-Salat”, “Mukaddimatu’s-Salat”, “Matalıbu’l-Musallî”, “el-Meşruat we Gayrı-Meşruat” isimleri ile bilinmekte ve birkaç Türkmence tercümesi bulunmaktadır (Aşirov, 2008).

Bu dini metinler ile birlikte yazmada, yazılarda da ayrı bir yer verildiğini görmek mümkündür. Nitekim yazmada, dört varaktan oluşan ve yazmada 226b-229b sayfalar arasında bulunan bir metin yer almaktadır. Yazmanın “Kabu’l-Ahbar (r.a.) dedi: Allah Teâla peygamberlere indiren kitaplarının bazılarında diyor: Ey Ademoğlu…” diye başlamaktadır. Ebü İshâk Ka’b b. Mâtî b. Heynû el-Himyerî Ka’bu’l-Ahbâr (652) olarak bilinmektedir. Eserin sonu şöyle tamamlanmaktadır: “Temmet el-Kitabu biavni’l-Mülki’l-Vahhab fi sene elf ve mi’e ve sittûn ba’de el-Hicre Resul-i Ekrem Sallallahu aleyhi ve sellem”. Azadî bu metni 1748 yılında istinsahını tamamladığı anlaşılmaktadır.

Türkmen şairi Azadî’nin istinsah ettiği yazma eserlerin Türkmen medreselerinde okul kitabı olarak okutulduğu görülebilir (Bilgin-Aşirov, 2020: 163-185). Ayrıca Azadî’nin istinsah ettiği yazma eserde, İslam dünyasının meşhur âlimlerinin ve kitaplarının isimlerini görmek mümkündür. Nitekim İmam Gazali’nin “İhya Ulumi’d-Din”, “Tühfetü’l-Mülük”, “Miftahü’l-Cinan”, “Hizânetü’l-Fetâvâ”, “Hulasatü’l-Fetâvâ”, “Hayratü’l-Fukuhâ” ve diğer önemli eserler de söz konusudur. Ayrıca meşhur şairlerden Enverî, Camî, Rumî, Sâdî ve diğerlerinin şiirleri de bulunmaktadır. Azadî’nin metinler arasında yazdığı şerhler ve açıklamalar, düşüncesini yansıtan ayrı yazılardır.

Türkmen diline, edebiyatına, tarihine ve medeniyeti ile ilgili önemli ve nadir yazmaları kendi bünyesinde barındıran Türkmenistan Yazmalar Enstitüsü’nde, Azadî’nin istinsah ettiği yazma eser, Türkmen düşünce tarihinde ayrı bir yerinin olduğunu söylemek mümkündür. Muallim ve âlim Azadî, kendi oğlu büyük şair Mahtumkulu başta olmak üzere Türkmen çocuklarını okuttuğu söylenebilir. Azadî’nin el yazısıyla istinsah ettiği eser, Türkmen düşünce tarihinde ayrı bir yeri ve değeri olan yazmadır.

 

 

Kaynakça

Azadî, D. (2012). Döwletmämmet Azadı (Eserler Yıgındısı). haz. R.Godarov, ed. H. Peker, Bursa: Uludağ Üniversitesi Basımevi.

Aşirov, T. (2008). “Lutfullah En-Nesefiniň “Fikhi Keýdany” Eseri”, Zaman Gazetesi.

Japarov, M. (2015). “Akıldarıň Gımmatlı Eseri”, Türkmen Dili Gazetesi.

Halimov, N. (1979). “Opisaniye Avtografa Dovletmameda Azadi”, Türkmenistan SSR İlimlar Akademiyasınıň Habarları: Cemiyetçilik İlimlerin Seriyası, 2, 81-84.

Halimov, N. (1980). “Opisaniye Avtografa Dovletmameda Azadi”, Pamyatniki Turkmenistana, 1, 16-18.

Halimov, N. (1988). Katalog Arabskih Rukopisey Akademii Nauk TSSR. Aşkabat: Ilım neşriyatı.

Muhammedova, Z. –Ahallı, S. (1961). “K voprosu o kruge çteniya Matumkuli”. Magtımgulı: Beyik Türkmen Şahırı Magtımgulınıň Doglan Gününiň 225 Yıllıgına Bagışlanan Yubiley Yıgındısı. ed. Ş. B. Batırov. s. 149-163, Aşgabat: TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Neşiryatı.

Muhammedova, Z. (1976). “Tyurkskiye Glossı v Avtografe Dovlet-Mameda Azadi”, Türkmenistan SSR İlimlar Akademiyasınıň Habarları: Cemiyetçilik İlimlerin Seriyası, 4, 54-59.

Bilgin, V. ve Aşirov, T. (2020). “Türkmenistan'da Din Eğitimi”. Türk Devletlerinde Din-Devlet İlişkileri ve Din Eğitimi (Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkiye, Türkmenistan). Ed. İ. Erpay – S. Beylur, s. 163-185, Ankara: Akademisyen Kitabevi.

Bu yazı Kardeş Kalemler dergisinin 219. sayısında yer almaktadır. Derginin bu sayısında yer alan tüm yazılara aşağıdaki bağlantı üzerinden ulaşabilirsiniz.
Kardeş Kalemler 219. Sayı