Kaşkay Türklerinin önde gelen aydınlarından,
El Atası unvanına sahip Esadullah Merdanlı,
Ankara’da Avrasya Yazarlar Birliği ve Varlık
Dergisinin birlikte düzenledikleri programla
anıldı. Avrasya Yazarlar Birliği’nde gerçekleşen anma programına Avrasya Yazarlar Birliği Başkanı Yakup Ömeroğlu, Varlık Dergisi
Genel Yayın Yönetmeni Rıza Heyet ve Araştırmacı İmat Hazreti konuşmacı olarak katıldılar.
El Atası Esedullah Merdanlı
1953’te Kaşkayı kışlıklarının eteğinde göçebe
bir ailede dünyaya göz açtı.
Eğitimini Türkçe tacikçe ve kur’an-ı Kerim
öğretilen mektep adında eski tarz okullarda
başladı.
Ortaokulu Şiraz şehrinde bitirdikten sonra
“Danış Sarayı” adlanan öğretmen yetiştirme
okulunda eğitim alarak öğretmen olup iş hayatına başlamış oldu.
Böylece yıllar boyu İran’ın Güney bölgelerinde yer alan köyler ve ovalarda öğretmenlik
yaptı.
Aynı anda matematik diplomasını alarak üniversiteye giriş yapıp Tacik dili ve edebiyatında lisans aldı.
Dolayısıyla öğretmenlik hayatında ilk okul öğretmenliğinden lise öğretmenligine kadar ve
matematikten öğretmekten Arap dili ve edebiyatı Tacik dili ve edebiyatı coğrafya ve Türk
Dili ve edebiyatı öğretmeğe kadar geniş bir
yelpazeyi görebiliyoruz.
Türk dili ve edebiyatı üzerine araştırmalarını
1985 civarında başladı. Türkçeye ilgi duyduğunun nedenini kendisi böyle anlatıyor;
“Çocukken öğretmenimden ilginç bir cümle
duydum o dedi ki kendi yörenizin dilinden
kaçınmayın çünkü dilin ve edebiyatın gücü
tam olarak da sizin evlerinizde dolaşan sözcüklerden geliyor! Duyduğum bu söz benimle dilimin arasındaki bağı yeniden keşfetmeme yardımcı ve tetikleyici oldu.”
Kaşkayı sözcüklerini toplamak için bütün Türk
köylerini yörelerini ve oymaklarını dolaştı ve sonuçta Atalar sözü adındaki ilk kitabını çıkardı.
Bu kitapta unutulmaya yüz tutmuş olan birçok
atasözü ve deyim yer alıyor.
2 kitabı Kaşkayı Türklerinin Asanak adlandırdığı folk şiirlerin toplusu oldu.
Kaşkayı Türkçesini nasıl yazıp okumayı öğreten 3 kitabının adıysa “Kaşkayı Türkçsi Ve
Yazma Yöntemleri” oldu.
Bu kitap Kaşkayı Türkçesini Arap_Türk alfabesiyle doğru yazıp okumayı ve dil içindeki
kurallar ve bilgileri ortaya koyuyordu.
Ancak onun en önemli işlerinden biri yıllar
boyu topladığı sözcükleri bir araya getirip
Kaşkayı sözlük’ü adında ilk sözlüğünü yazmaktı.
Esedullah merdanlı 880 sayfalık Kaşkayı Sözlüğünü Türkçe ile ilgili yaptığı 22 yıl araştırmadan sonra toplamış oldu ve onun bu eseri
en önemli eserlerinden biri sayılıyor.
Üstadın bir sonraki eseri “Kaşkayı türkçesindeki adlar” ünvanında yazdığı bir kitap oldu.
kendisinin de vurguladığı gibi onun en
önemli eseri yaklaşık 34 yıl araştırmadan sonra 2019 yılında gün ışığına çıktı.
1250 sayfalık bu eser’in adı; “Sözcükler Kökenlemesi (Türkçe, Arapça, Farsça)” oldu.
Bu etimolojik sözlükte, İran coğrafyasındaki
yaşayan dillerin nasıl Türkçeye bağlı oldukları ve sözcüklerin nasıl diller arasında yolculuk
yaptığı sergilendi.
70 yıllık hayatı boyunca esedullah merdanlı
hem bir dilci olarak ve hem bir siyasi lider
olarak Kaşkayı halkının arasında belirgin etkiler bıraktı.
Belki de Kaşkayılar için kendisinin bıraktığı en
önemli sosyopolitik miras, Türkçülük ile dilciliği bir araya getirerek Türkçecilik sentezini Kaşkayı halkının arasında yaygınlaştırmak oldu.
