Türkmen şairi Oraz Yağmur`un Ali Şamil`e yazdığı şiirinde “Hazreti Ali'nin Hayali” benzetmesi Ali Şamil`in hayat ve sanat gayesinin gerçek bir ifadesidir. Bu benzetme ömrünü milletine adamış bir insana verilmiş en doğru değerdir. Ali Şamil bütün Türk dünyasının oğludur. Onun yaşadığı hayat ve çalışmaları Türk dünyasında bir örnek teşkil edecek niteliktedir ve o, hayatı ve sanatıyla milletini seven, onun hür ve başka milletlerle eşit şekilde gelişmesini isteyen bütün Türkler`in hayalidir.
Ali Şamil, 5 Haziran 1948`de bugünkü Ermenistan`da çoğunlukla (1988-1989`lara kadar) Türklerin yaşadığı Göyçe bölgesinin Basarkeçer ilçesinin İnekdağ köyünde doğdu. İlk, orta ve lise eğitimini burada aldı. Ali Şamil 1965 yılında Azerbaycan`ın yeni kurulmuş endüstri şehri Sumgayıt`a gelerek fabrikada işçi olarak çalışmaya başladı ve aynı zamanda 1968-1973 yılları arasında Azerbaycan Devlet Üniversitesinin İletişim Fakültesinde okudu. İşçilik ve öğrencilik yılları onun kişiliğinin milli ve siyasi yönden gelişmesinde büyük etkisi olan yıllardı. Üniversitede okuduğu yıllarda bilimsel ve siyasi yönden çok aktif olan Ali Şamil Fakülte Öğrenci Bilim Topluluğu`nun başkanı olmuştur.
Ali Şamil, 1973 yılında mezun oldu ve atama ile Nahcivan Özerk SSC`de “Şerg Gapısı” Gazetesinde çalışmaya gönderildi. Burada onun çalışmaları çok verimli olmuş, hem gazetenin isteğiyle yazılar yazmış hem de SSCB`nin bütün bölgelerine erişim imkânına sahip olmuştu. Kısa sürede kendini bilgili ve çalışkan bir gazeteci gibi gösteren Ali Şamil`e SSCB`deki Nahcivan gibi özerk cumhuriyetler ve özerk vilayetlerde çıkan gazetelerle sayfa mübadelesi yoluyla ilişki kurmak, Nahcivan`ı tanıtmak ve propagandasını yapmak görevi verildi. Bu görev yoluyla Ali Şamil Uzak Doğu`dan Kuzey Kafkas`a kadar SSCB`nin çeşitli bölgelerindeki gazetelerde Nahcivan`ı, Azerbaycan`ı, Türk halklarını ve Türk toplumlarını tanıtan makaleler yayınlattı.
Ali Şamil, “Şerg Gapısı” Gazetesinde güncel konularda; kültürel, edebi, tarihi, kültürel vs. konularda ve SSCB`deki cumhuriyet ve özerk cumhuriyetler hakkında yazılar yayınlattı. O dönemde hazırladığı “Elimizin Söz Bohçası” daimi sayfası ileriye doğru atılmış bir adım idi ve sayfa büyük okuyucu ilgisi toplamıştı. Nahcivan`da yaşadığı yıllarda Ali Şamil bölgenin folklor örneklerinin toplanmasına ve yayınlanmasına özel emek sarf etmiştir.
Bütün Sovyetlerde olduğu gibi Nahcivan`da da 80`li yılların milli ve siyasi uyanış dalgası yayılmaya başladı. “Şerg Gapısı” Gazetesinde çalışırken Ali Şamil bu yıllarda Halk harekâtının aktif üyelerinden biriydi. O, gizli derneklerin toplantılarına katılmakta, tek Azerbaycan`ın değil, Sovyet mekânında ezilen tüm Türk halklarının hürriyet ve bağımsızlık sesi olmaktaydı. Kısa süre sonra Ali Şamil, Azerbaycan Halk Cephesi Nahcivan Vilayet Teşkilatı meclisinin ve yönetim kurulunun üyesi seçildi. O, Nahcivan Vilayet Sendikalar Konseyi`ne bağlı “Ağrıdağ” Gazetesinin, AHC Nahcivan Vilayet Teşkilatı`na bağlı “Varlık” ve “Günay” Gazetelerinin organizatörlerinden ve esas yazarlarından oldu.
1993 yılında Bakü`ye gelen Ali Şamil, Azerbaycan Ansiklopedisi’nde göreve başladı. Burada o, “Uşak Ansiklopedisi” grubuna ve “Türk Dünyasının Meşhurları” grubuna müdürlük etmiştir. Ali Şamil`in müdürlük döneminde hazırlanmış “Uşak Ansiklopedisi”nin üçüncü cildi 1999`da yayımlanmıştır. Bundan başka buradaki görevi yıllarında o, “Türk Dünyasının Meşhurları” sözlüğünü (Adalet Tahirzade ile birlikte) hazırlamış ve yayımlatmıştır.
1998 yılından Ali Şamil, bilimsel çalışmalarına hız vermiş ve Azerbaycan Milli İlimler Akademisi`nin Folklor Enstitüsü’nde çalışmaya başlamıştır. Ali Şamil, 2007. yıldan bu yana Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Folklor Enstitüsü`nde Uluslararası İlişkiler bölümüne başkanlık yapmaktadır.
Ali Şamil, bu bölüme başkan olduktan sonra özellikle Türk dünyasını bir araya toplayan, ortak kültür, ortak dil, ortak değerler konularında uluslararası bilimsel toplantılar düzenlemeğe başladı. Folklor Enstitüsünün yeddi yıl peş peşe düzenlediği “Ortak Türk Geçmişinden Ortak Türk Geleceğine” Uluslararası Folklor Sempozyumlarını buna örnek olarak göstermemiz mümkündür.
Ali Şamil, Folklor Enstitüsü adına başvurarak ortaklaşa düzenlenmiş birkaç sempozyumun: Türkiye`nin Bolu kentinde Abant İzzet Baysal Üniversitesi Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi (BAMER), Özbekistan Cumhuriyeti Fenler Akademisi Dil ve Edebiyat Enstitüsünün birlikte düzenlediği I. Uluslararası Köroğlu, Bolu Tarih ve Kültürü Uluslararası Sempozyumu`nun (18 Ekim 2009); Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin Gazimağusa kentinde AMİA Folklor Enstitüsü ie Doğu Akdeniz Üniversitesinin birlikte düzenlediği Uluslararası Sempozyumun (1-3 Aralık 2011); AMİA Folklor Enstitüsü, İ. Cavaxişvili Tiflis Devlet Üniversitesi, Türkiye`nin Ardahan Üniversitesi, Kafkas Üniversiteler Birliği, Türk Dünyası Mühendisler ve Mimarlar Birliği ve Valeh Hacılar Uluslararası İlmi-Medeni Tatkikat Fakfı`nın Gürcistan`ın başkenti Tiflis kentinde birlikte düzenlediği “Kafkas Halklarının Folkloru ve Lingvokulturolojisi” Sempozyumunun (18-21 Nisan 2012) öncülerinden ve organizatörlerindendir.
Ali Şamil, öğrencilik yıllarından hiçbir zaman araştırmalarına ara vermemiş, bu araştırmalarıyla yakın tarihimize ışık tutmaya çalışmıştır. Onun araştırmalarda en önemli meselelerinden birini Türk soylarının problemleri oluşturmaktadır. Sovyetlerin dışındaki Türk soylarının da siyasi durumu, hürriyet mücadelesi, tarihi, bilimsel ve manevi problemleri Ali Şamil`in ilgi merkezinde olmuştur. Sovyet döneminde konuşulması tabu olan konularda araştırmalar yapmak cesaret isteyen bir işti. Bu konularda yazdığı “Colan Türkmanları”, “Kırım Sevgisi”, “Tanıdığım İnsanlar”, “Destanlaşmış Ömürler”, “Kuzey Kıbrıs”, “Uygur, Gagavuz, Kuzey Kafkas Türklerinin Folkloru ve Edebiyatı”, “Türkçülüyün Kurbanları”, “Dissident Sorağında” vs. kitapları onun araştırma coğrafyasının genişliğinden haber vermektedir. Nerede yaşamasına bakmaksızın Ali Şamil araştırmalarının dışında kalmış tek bir Türk soyu yoktur.
Onun, Çar Rusya`sının ve daha sonra Sovyet Rusya`sının sömürgecilik siyasetine karşı koymaya çalışan, buna göre işkenceler gören kalem sahiplerinin, aydınların sonraki hayatı, ailelerinin yaşadığı zulümler, sürgünler vs. meseleleri daha çok dikkatini çekmiş, o bu konulara yoğunlaşmıştır.
Ali Şamil araştırmalarının en başında meşhur Azerbaycan şairi, halkbilimcisi Bolşevik represyonlarının kurbanı olmuş Emin Abid Gültekin-Ahmedov (1898-1938) gelmektedir. Emin Abid`in “Azerbaycan Türklerinin Edebiyat Tarihi” kitabı, Türk edebiyatında bayatı-mani türü, Dede Korkut Kitabı, Firdovsi, Füzuli, XVII. yüzyıl Azerbaycan edebiyatı, Yunus Emre, Karacaoğlan, Mirze Feteli Ahundzade, Mirze Şefi Vazeh, Mirze Alekber Sabir vs. hakkında olan yazıları Ali Şamil tarafından araştırılmıştır. O, Emin Abid sanatı hakkında birçok makale yazmış, birçok bilim toplantılarında konferanslar vermiştir. Emin Abid`in ilk defa 1948 yılında Türkiye`de basılmış “Buzlu Cehennem” şiirler kitabını 1999 yılında Bakü`de yayına hazırlamış ve geniş ön sözle bastırmıştır.
Son yıllarda ise Ali Şamil`in arayış ve incelemeleri sonucunda yazdığı “Ahıskalı Hasta Hasan / Şiirleri Ve Şiirlerinin Yaranması Hakkında Rivayetler” ve “Çıldırlı Âşık İrfanî (Şiirleri, Hakkındaki Destan Rivayetler)” kitapları topluma sunulmuştur. Ali Şamil, gergin ve aralıksız emeği sayesinde bu âşıkların eserleri, hayatı, sanatı ve haklarında yaşayan sözlü ürünleri bir araya toplamıştır.
Bugünkü Azerbaycan`ın siyasî sınırlarının dışında oluşmuş kültür örnekleri millî etno-kültürel sistemimizin bir parçasıdır ve araştırılmasına, öğrenilmesine geç kalınmıştır. Ali Şamil her zaman bunun farkında olmuş, bu alanda araştırmalara daha öğrencilik yıllarında başlamış, halen de devam etmektedir. Sovyet yönetiminin ve özellikle Ermeni yöneticilerin Kafkaslar`da Türk`ün varlığını küçültmek, daha aza indirmek çabaları bir genç aydın olarak onun gözünden kaçmamış, özellikle Sovyet Azerbaycan`nının siyasî sınırlarının dışındaki millî, medenî varlığımız, kültürel ve dinî kimliğimiz içerisinde olan âşıklarımız, şairlerimiz hakkında bilgi toplamaya başlamıştır. Kendisi ilk tecrübeleri hakkında anlatırken karşılaştığı sıkıntılardan şöyle bahseder:
“Ahıska âşıklarının şiirlerini toplarken ve ömür yollarını öğrenirken ilk geldiğim kanaat şu oldu: Sovyet-Türkiye ilişkilerinin soğukluğuna, bölgede yaşayan Türk Müslümanların 15 Kasım 1944’te ‘vatan haini’ ilân edilerek Orta Asya ülkelerine sürgün edildiğine göre Ahıska hakkında az yazılmış, folkloru toplanmamıştı. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Türkiye`ye gidiş geliş arttı. Türkiye`deki araştırmacıların eserleriyle tanışınca gördüm ki, Ahıska bölgesi hakkında araştırmalar orada da gönül açan olmamış. Dünyaya meydan okuyan Sovyet İmparatorluğu`nun sınırlarında yaşayan Türklerin tarihinin öğrenilmesinde, bölgeden diyalekt, folklor, etnografya materyallerinin toplanıp yayınlanmasında, araştırılmasında bir çekingenlik meydana gelmiştir”.
1972`de Sovyet yönetiminin Âşık İslam Erdener`e akrabalarını görmek için memleketine gelmesine izin vermesi Ali Şamil`e bu araştırmalara yönelmek ve doğru yoldan ilerlemek imkânı sağladı. Ali Şamil bu haberi aldıktan sonra Bakü`de derslerini bırakarak aşığı görmek için Gürcistan Borçalı`ya geldi. Bu görüş 50 yıllık bir kopukluktan sonra bilgi ve birikimlerin analiz edilmesine, özellikle Ağbaba-Çıldır-Ahıska âşıklık geleneğindeki son durum hakkındaki bilgilerin öğrenilmesine ve karşılaştırılmasına neden oldu. Hasta Hasan`ın hayatı ve sanatı hakkında ilk defa rahmetli İslâm Erdener`den doğru bilgi almış Ali Şamil bunun izini sürerek aşığın aklanmasına ve şiirleriyle, sanatıyla, hakkında yayılmış rivayet ve hikâyeleriyle gereken değerinin almasına yıllarını vermiştir.
Bu bilgi alış verişinden sonra Ali Şamil Azerbaycan`da folklor ve âşık geleneğine dair edebiyatı uzun uzun araştırmış, ama İrfanî, Kul Garani, Hasta Hasan ve diğer Çıldır-Ahıska âşıkları hakkında ciddî bir kaynağa rastlamamıştır. Bundan sonra o, meşhur âşıklarla görüşmüş, sözlü olarak bir bilginin olup olmadığını araştırmaya başlamıştır. Uzun araştırmalardan sonra Âşık Hüseyn Saraçlı onu Ağbaba`lı Âşık İskender Gülmemmedov`a yönlendirmiştir.
Âşık İskender Ağbabalı, ünlü âşık Kör Nesib`in çırağı olmuştur. Âşık Nesip de araya sınırlar girmeden önce yaklaşık 1890`larda Çıldırlı Âşık Şenlik`in çırağı olmuştur. Âşık İskender Gülmemmedov Ağbaba`da Ellerkent (Elleroyuğu) köyünde 1980`li yıllarda Ali Şamil`le görüştüğü zaman Ahıska, Çıldır, Kars âşık geleneğinin Sovyetler tarafında yaşayan tek bilicisiydi. Ali Şamil bu görüşme zamanı Hasta Hasan’la İrfanî`nin atışmasını ve sözlü gelenekte yaşayan bölge âşıklarının şiirlerini derlemiş, yazıya almıştır.
Ali Şamil daha sonraki görüşlerde Âşık İskender`in tavsiyesiyle Hasta Hasan`ın Kazakistan`daki akrabalarıyla irtibat kurmaya başlamıştır. Kazakistan`ın Talgar şehrinde yaşayan Âşık Murtaza da 1985`de mektupla Hasta Hasan`la İrfanî`nin atışmasını ve başka şiirleri, âşık rivayetlerini yazıp Ali Şamil`e göndermiştir. Ali Şamil, bu derlemeler zamanı Âşık İslam Erdener`in, Âşık İskender`in ve Âşık Murtaza`nın söylediği metinler arasında çok az farklılıklar olduğunu gözlemledi. Bundan başka yine Kazakistan`ın Çimkend şehrinde yaşayan Âşık İlyas Dadayev`den de toplanmış metinler önceki metinlerle hemen hemen aynıydı.
Bunu üzerine Ali Şamil araştırmalarını Hasta Hasan ve İrfanî üzerinde yoğunlaştırmaya başladı ve uzun yılların gergin emeğinin ürünü olan bu iki kitap yazıldı.
Ali Şamil sanatında “Köroğlu” Destanı da geniş yer tutmaktadır. Bildiğimiz gibi “Köroğlu” Destanı Türk dünyasının en geniş yayılmış ortak destanlarından biridir. 2000`li yıllarda Güney Azerbaycan`da Ali Kamali`nin arşivinde ortaya çıkan “Köroğlu” Destanı Ali Şamil`in düzenlemesiyle “Köroğlu Destanı (Ali Kamali Arşivindeki Varyantlar)” adı altında yayınlandı. Ali Şamil bu varyant hakkında birçok makaleler yazmış, varyantın metini, dili, kahramanları vs. hakkında yazıları ve bilimsel toplantılarda sunumları dikkat çekmiş, destanın araştırılması meselelerine özel değer katmıştır.
Ali Şamil, 15 kitabın, 800`den fazla makalenin yazarıdır. 20`den fazla kitabın derlenmesine, düzenlenmesine ve yayınlanmasına emek vermiş, birçok kitaba editörlük etmiştir. Dünyanın 18 ülkesinde düzenlenen 100`den fazla uluslararası sempozyuma katılmıştır. Ali Şamil`in 2010-2013 yılları arasında haftada bir gün TRT ile Azerbaycan`ın İctimai Radyosu`da yayınlanan programı – “Korkut Ata”da “Türk Dünyasının Meşhurları” başlığı altında 200`den fazla Türk aydını hakkında konuşmasının metinleri muhafaza edilmekte ve bu metinlere kaynak olarak başvurulmaktadır.
Geride bıraktığı 70 yılın ardından Ali Şamil, bugün de gençlik hevesi ve hızıyla araştırmalarına devam etmekte, Türk dünyasının bütün coğrafyasını hedef almaktadır. Kendisine sağlık, sıhhat ve araştırmalarında kolaylıklar diler, Türklüğe gösterdiği hizmetler için teşekkür ederim. Sözümü noktalarken kendisine “Ali Hocam, bütün Türk dünyasının sevgisini kazanmak kazançların en büyüğüdür ve bu herkese nasip olmaz” demek istiyorum.
Ali Şamil`in kitapları
