Ufuk Tuzman
Avrasya Yazarlar Birliği Başkanı
Kazak Sözlü Edebiyatının Yaşayan Hafızası: Bekarıs Şoybekov
Bekarıs Şoybekov Aksakaloğlu’nun Biyografisi
Okul yıllarından itibaren üstün yeteneğiyle dikkat çeken Bekarıs, ilçe ve il düzeyini aşarak ulusal çapta düzenlenen birçok büyük yarışmada birincilikler elde etti. Üniversite öğrencileri arasında da doğaçlama şiir söylemedeki ustalığıyla yaşıtlarına olduğu kadar, “ağzı göğe eren” usta şairlere dahi üstünlük sağladı. Genç yaşına rağmen, Güney Kazakistan halkının onurunu temsil eden büyük âşık Jambıl’ın 150. yılına adanan uluslararası âşıklar atışması; Kabanbay Batır’ın 300. Yılına ithaf edilen ulusal atışma; Çimkent’te düzenlenen Cumhuriyet Nevruz Atışması; devlet ve toplum adamı N. Ondasınov’un 100. Yılına adanan ulusal atışma başta olmak üzere, Canibek Tarhan, Ahmet Baytursınov ve diğer büyük Kazak şahsiyetlerinin anısına düzenlenen birçok uluslararası ve ulusal atışmanın birincisi oldu.
1997–1998 yıllarında Almatı’da “Atamura” Kurumu tarafından düzenlenen Cumhuriyet Doğaçlama Şairler Atışması’nın; 2000 yılında Türkistan’ın 1500. yılı dolayısıyla Taşkent ve Türkistan şehirlerinde gerçekleştirilen uluslararası atışmaların; 2001 yılında Türkistan’da düzenlenen “Bağımsızlık Kaderimdir” adlı uluslararası âşıklar atışmasının birincisi oldu.
Ayrıca 2001–2002 yıllarında yapılan Cumhuriyet Atışmalarında Birjan Sal ve Köpbay Omarov adına verilen ödüllerin sahibi; Cumhuriyet “Ulıtau Üni” (Uludağ Sesi) Festivali’nin; Anıra Kay Savaşı’nın 270. yılı ile Kazakistan Cumhuriyeti Bağımsızlığının 10. yılına, Orolhan Bökey adına ve Juban Moldagaliev’in 80. yılına adanan cumhuriyet çapındaki atışmaların da ödül ve mansiyon kazanan şairleri arasında yer aldı.
Kazak sözlü edebiyat geleneği, yüzyıllar boyunca bozkır kültürünün hafızasını taşıyan, toplumsal değerleri şiir ve müzik yoluyla kuşaktan kuşağa aktaran güçlü bir mirastır. Bu geleneğin en canlı ve etkili temsil biçimlerinden biri olan aytıs (atışma) sanatı, sadece bir şiir düellosu değil; aynı zamanda toplumsal eleştirinin, tarih bilincinin ve kolektif hafızanın sahneye yansıyan biçimidir. Günümüz Kazak edebiyatında bu geleneği çağdaş bir yorumla sürdüren önemli isimlerden biri de Bekarıs Aksakaloğlu Şoybekov’dur.
Bekarıs Şoybekov’u yaklaşık otuz yıla yaklaşan bir dostluk ve tanışıklık süresi içerisinde hem bir sanatçı hem de bir insan olarak yakından tanıma fırsatım oldu. Türkistan’da birlikte lisans eğitimi aldığımız Ahmet Yesevi Üniversitesindeki yıllarımızda iki yıl boyunca aynı odayı paylaştık. O dönem sadece öğrencilik arkadaşlığı değil, aynı zamanda kültürel bir öğrenme süreci de yaşadım. Kazak örf ve âdetlerini, gündelik yaşam pratiklerini, bozkır insanının dünyaya bakışını büyük ölçüde öğrenmeme katkısı olmuştur. Ailesini tanıdım, köyüne gittim, geleneksel Kazak misafirperverliğini birebir tecrübe ettim. Bu yönüyle Bekarıs Şoybekov benim için sadece bir halk şairi değil, aynı zamanda Kazak kültürünü yaşayan ve yaşatan bir şair, gerçek bir dosttur.
Atışmanın sultanı Bekarıs ile Kazak halk edebiyatının derin deryası, ağabeyimiz merhum Kazıbek Tajiyev vardı. Üniversite yıllarında ve sonrasında usta bir ismin rehberliği ikimizin ortak geçmişimizde önemli bir karakterdi. Bağımsızlığın ilk yıllarında Tajiyev’in Kazak sözlü edebiyatının yaşayan hafızalarından biri olarak ikimize kattığı kültürel değerlerin Bekarıs’ın sanatında iz bıraktığını düşünüyorum. Ustalık-çıraklık ilişkisi Kanıbek Sarıbayev ile başlamıştır. Bekarıs’ın klasik Kazak edebiyat geleneğinin modern döneme aktarılmasında onun rolü büyültür. Çocukluğundan itibaren bugünkü Bekarıs’ın doğaçlama atışma sanatındaki ustalığına en önemli katkıyı kimin sağladığı sorulsa, şüphesiz Kanıbek Sarıbayev’ın adı ilk zikredilenlerden olacaktır.
Bekarıs Şoybekov’un doğaçlama atışma (aytış) geleneğindeki en dikkat çekici yönlerinden biri, bağımsızlık sonrası Kazakistan’ın toplumsal dönüşümünü şiirsel dile başarıyla taşımasıdır. Sovyet sonrası dönemde kimlik arayışı, dil bilinci, tarihsel hafızanın yeniden inşası gibi konular, onun atışmalarında sıkça işlenen temalar arasında yer alır. Geleneksel aytıs kalıplarını korumakla birlikte, içerikte çağdaş sorunlara yönelmesi, onu klasik âşık tipinden ayıran önemli bir yeniliktir.
Şoybekov’un atışmalarında sadece bireysel yetenek değil, aynı zamanda güçlü bir toplumsal sorumluluk bilinci de görülür. O, aytısı bir eğlence aracı olarak değil; halkın sesi, vicdanı ve eleştirel aklı olarak görür. Yolsuzluk, adaletsizlik, kültürel yozlaşma gibi meseleleri doğrudan ve cesur bir dille ele alması, aytıs geleneğinin günümüz koşullarında da işlevsel olduğunu göstermektedir.
Sanatsal açıdan bakıldığında Bekarıs Şoybekov, güçlü doğaçlama yeteneği, zengin kelime hazinesi ve klasik Kazak nazım ölçülerine hâkimiyeti ile öne çıkar. Atışmalarında mecaz, ironi ve halk deyişlerini ustalıkla kullanır. Bu da onun şiirini hem derin hem de halk tarafından kolayca anlaşılır kılar. Geleneksel kopuz (dombra) eşliğinde yaptığı icralar, söz ile müziğin bozkır kültüründeki bütünlüğünü yansıtır.
Kişisel tanıklığım açısından en önemli noktalardan biri de, Bekarıs Şoybekov’un sanatı ile hayatı arasında güçlü bir tutarlılık olmasıdır. Sahnedeki duruşu ile gündelik hayattaki kişiliği arasında bir kopukluk yoktur. Mütevazı, paylaşımcı ve kültürüne derinden bağlı bir insandır. Ailesine, köklerine ve geleneklerine olan bağlılığı, şiirine de doğrudan yansımaktadır. Bugün bile öğrencilik yıllarımızdaki samimi dostluğumuz ailevi düzeyde devam etmektedir.
Sonuç olarak Bekarıs Aksakaloğlu Şoybekov, sadece başarılı bir aytıs ustası değil; aynı zamanda bağımsız Kazakistan’ın kültürel kimliğini sözlü edebiyat yoluyla inşa eden önemli bir entelektüeldir. Onun sanatı, geçmiş ile gelecek arasında kurulan canlı bir köprü niteliğindedir. Klasik Kazak âşık geleneğini çağdaş bir bilinçle yeniden yorumlaması, onu kendi kuşağının en özgün ve etkili temsilcilerinden biri hâline getirmektedir. Hem şahsi tanıklığım hem de sanatsal gözlemlerim doğrultusunda rahatlıkla söyleyebilirim ki Bekarıs Şoybekov, Kazak sözlü edebiyatının yaşayan hafızalarından biridir ve gelecek kuşaklar için de önemli bir kültürel miras bırakmaktadır.
