Türkmen klasik edebiyatının düşünürü, söz ustası Develetmammet Azadi'nin hayatı, birlik içinde huzurlu ve barışçıl bir yaşam için endişeleri ve halk içinde itibarı hakkında çeşitli efsaneler ve hikayeler Türkmen halkı arasında yaygın bir şekilde anlatılmaktadır. Azadı'nın şair oğlu Mahtımkuli'nin eserlerinde de babası Azadı'ya adanmış birkaç şiiri vardır.
Mahtımkuli, bilge babası, mükemmel usta Develetmammet Azadi'ye onun şiirsel imgesinden bir şiir yaparak büyük bir anıt dikti. Şair babasına çok hürmet eder. Çünkü dedesi Azadi'nin izinden giderek mükemmelliğin derinliklerine ulaşır. Ülke hakkında halk hakkında sevgiyle konuşmayı da babasından öğrenir. Halkın derdini kendi sorunu haline getiren gerçeklerden söz edilmesinin gerektiğini babasının yaratıcılık, bilim ve yaşam örneğini izleyerek fark eder.
Şairin babasıyla ilgili şiirlerinde ("Babamın", "Oğlum-Azadım" , "Hak için", "Molla Azadım", "Azadım kany?", "Adem dede ile tanıştı") Devletmammet Azadi ona sadece babası değil, ama aynı her işte ustası, akıl hocası olarak ön plana çıkmaktadır. Şair, kendisine mükemmel bir insan olarak saygı duyduğunu gururla belirtir. Mahtımkuli, babası gibi mükemmel bir insana usta bir öğretmen olarak saygı duymanın ahlaki bir eğitim olduğuna inanıyor.
Magtymguly, gizlin syryň bar içde,
Kämil tapsaň kyl gullugyn serişde,
Magşar gün gaýgysyz girer behişde, —
Her kim çyndan bolsa dosty atamyň . (2, t. 1, 41 s.).
Bu şiirden de anlaşılacağı üzere Develetmammet Azadı, Hak yoluna sımsıkı sarılan, insanların menfaatini gözeten, yaptığı iyilikler ve güzel öğütlerle kendisini tanıtan ve birçok kişiye örnek olan bir kişidir. Bu nedenle Mahtımkuli, öğretilerini doğru anlayan ve onlara uyanların hayatta hata yapmayacaklarını ve günah işlerden uzak duracaklarını "cennete kaygısız girmek" ifadesiyle ifade eder. Babasına gerçekten uyanların cennete gideceğini tekrarlayan şair, babasına çok büyük bir saygı duyuyor.
Agyr döwletlere köňül goýmady,
Bu jahanyň eşretini sömedi,
Eski şaldan artyk puşeş geýmedi,
Ahyret öýi boldy kasdy atamyň. (2, t. 1, 41 s.).
Mahtımkuli, "Atamın" şiirinde, babasını zenginlik ve devletle ilgilenmeyen, ülkenin refahı ve hayır işleri ile meşgul, halkın sevgisini kazanan iyi bir insan olarak tasvir eder. Şair, " Görmezsem söyleyemem tahminden?" diyerek babasıyla ilgili düşüncelerinin doğru olduğuna tanıklık eder.
Azadı, ülke uğrunda yaşayan bir halk adamıdır. O, hikmetli nasihatleri ve yaptıklarıyla memleketine ve milletine örnek olan bir şairdir. Genç neslin vatansever, temiz ahlaklı, hak yolunda yürüyen dürüst insanlar olma çabaları, halk arasındaki itibarı ve saygınlığı hakkında ülkede çeşitli efsaneler yaygın olarak yayılmaktadır. Azadı'nın, çocuklarının vatansever, iyi eğitimli, geniş bir dünya görüşüne sahip mükemmel bireyler olarak yetişmesine büyük özen gösterdiği, Mahtımkuli'nin şiirlerinde görülmektedir. Mahtımkuli'nin babasıyla karşılıklı yazılan şiirleri ("Adem tanıştı"), Azadi'nin çocuklarının eğitimini test ettiğini gösteriyor. Şairin "Oglum-Azadım" şiiri, baba ve oğul arasındaki saygıyı, Türkmen halkının büyüklere saygı duyma, işe başlamadan önce büyüklerden izin alma ve hayır dualarını alma gibi güzel geleneklerini gösterir.
Şair, ülkeyi sevmeyi, halkın derdini paylaşmayı, çağ, güçlü devlet hakkında, Vatan hakkında düşünmeyi, hatta hayal kurmayı ustasından öğrenir. Hürmetli Cumhurbaşkanımız: "Vatan toprakların gerçek bir vatanseveri ve tutkulu tesvircisi Mahtımkuli Pıragı, yüzlerce yıl önce şiirlerinde halkın birliği ve bütünlüğü, Anavatan'ın özgürlüğü ve mutluluğu hakkında hayal etmiş" (1, 32, s) diyerek, şairin hayal ettiği konulardan isabetli bir şekilde bahseder. Söz ustasının eserlerinden Mahtımkuli'nin ulus amaçlı hayalleri de Azadi'nin hayalleridir.
Azadı ҆nın ve Mahtımkuli'nin yaşadığı dönem, net bir lideri olmayan Türkmenlerin devletsizlikten sıkıntılar çektiği bir dönemdi. O dönemin temel sorunu da halkı peşinde götürebilecek adil bir lidere duyulan ihtiyaçla ilgilidir. Bu konu, Azadi'nin eserlerinin ana parçasıdır. Ustat Azadi, tek bir Türkmen devletinin yaratılması ve gelişmesi için temel koşullar olarak, şahların kalbinin adaletini, soyluların cömertliğini, ilahiyat ustalarının cömertliğini ve pukara-dervişlerin kalbinin saflığını dikkate alır. Azadi'ye göre, kalbin saflığı akıl birliğini yaratır. Ruhun birliği soy-kabileleri birleştirir. Bu, devletin birliğini oluşturur. Develetmammet Azadi'nin tüm eserlerine nüfuz eden bu konu, Mahtımkuli'nin eserlerinde de büyük yer alır. Bu tesadüf değildir. Çünkü Azadi Mahtımkuli ҆nin her işinde bir ustası ve örnek aldığı kişi olmuştur.
Ülkeyi sevmek ve ülkenin sorunlarıyla yaşamak söz konusu olduğunda Mahtımkuli için ailesi - babası Azadi ve kardeşleri - örnek aldığı bir okul olarak gelmektedir. Özellikle bağımsız devlet olma konusunda şairin babası Azadi ve kardeşlerinin hizmetleri büyüktür. Mahtımkuli'nin "Bunlar Gelmedi", "Arar beni", "Terk Eyleme Bu Mekanı" adlı şiirleri, kardeşleri Mammetsapar Abdulla'nın ulus çıkarlarını koruyarak, başını tehlikeye atarak, Ahmet şahın daveti üzerine yola çıkması, bu yolda diğer Türkmen gerçekleriyle birlikte hayatlarını feda etmesini konu alır. Kardeşlerinden ayrılmasından dolayı yazılan bu şiirler bize hangi amaç için gittiklerini anlatıyor. Çünkü kaderleriyle ilgili endişeleri başka hiçbir şeye odaklanmalarına izin vermiyor.
Mahtımkuli "Azadım kanı?" şiiri, babası Azadı'nın ölümünden duyduğu üzüntüyü dile getiren bir şiirdir. Mahtımkuli bu şiirinde babasını da sapmışlara yol gösteren peygamberler arasına yerleştirir. Azadı'nın ölümü sadece İslam dünyası değil, tüm insanlar, dağlar ve ovalar, nehirler ve denizler de üzmüştür.
Kapırlar bolupdır yıglap musulman,
Haka yalbarıpdır Hıdır, Süleyman,
Bug bolup göterildi arşa, gör, umman,
Göklenin pehlivanı— Azadım kanı? (2, t.1, 42 s.).
Derin bir hüzün ve kederle dolu satırlarda sadece kişisel bir ailenin öfkesi değil, aynı zamanda ülkenin üzücü durumu da anlatılıyor. Çünkü Azadi, nasihati ve duasıyla memleketi umursayan bir insandır. Dolayısıyla bu olayla ilişkilendirilen ağır yas sadece ailenin acısı değil, tüm ülkenin acısını temsil eden acı gerçektir. Şairin babasının ölümüyle ilgili acı gerçek, ağır bir çapadır. Bu yüzden bu ağır kederin düşünce ve duygularından kurtulamadan duygusallaşıyor, ama şiir kahramanının bu duyguları ulusun gözyaşı olarak yankılanır.
Şekerlikden zäher boldı sözlerim,
Zagpıran dek sargarıpdır yüzlerim,
Kuvvat gitdi , gubarlandı gözlerim,
Münberim ezanı — Azadım Kanı? (2, t.1, 42 s.).
Mahtımkuli'nin şiirlerinde babası Azadı ve adından açıkça bahsedilen diğer kahramanların karakterinde mert, cesur, saf ahlaklı ve vatansever Türkmen özelliklerini gösterir. Büyük söz ustatın şiirlerindeki kahraman karakterler aracılığıyla genç kuşakta halk tarihini öğrenme hevesi yaratmanın ve onları vatanseverlik ruhuyla yetiştirmenin örnek teşkil eden önemi yadsınamaz.
Şairin bahsi geçen şiirlerideki Azadi'nin sanatsal imajı Türkmen halkının geçmiş tarihini, büyük şahsiyetlerimizin koyduğu büyük hedefleri görmek için harika bir fırsat sunuyor. Bu da yeni tarihi çağda - İstikararlı devletimizin mutluluk çağında yaşayan, inşa eden ve yaratan nesillerimizi atalarımızın ruhu nüfuz etmiş büyük geleneklerimiz örneğinde yetiştirilmesi sürecinde örnek bir hizmete sahip olan sanatsal mirasımızın değerini daha da yükseltmektedir.
Edebiyat
