Giriş
Türkmen edebiyatı alanında en büyük otoritelerden biri olan Mahtumkulu Firakî, klasik Türkmen şairi ve düşünürüdür. Saygıdeğer Kahraman Arkadağlı Serdar Berdimuhamedov tarafından 2024 yılında Türkmen şairi Mahtumkulu üzerine “Magtımgulı – Dünyäniň Akıldarı” (Mahtumkulu- Dünyanın Bilgesi) adıyla önemli ve değerli bir eser yayımlanmıştır. Dünya edebiyatı tarihine adını altın harflerle yazdıran Mahtumkulu’yu konu edinen değerli kitap, sekiz bölümden oluşmaktadır. Kitap, Mahtumkulu’nun “Türkmeniň” adlı şiiri ile başlamaktadır (s. 5-6). Aynı şekilde Türkmen halkının Milli Lideri, Türkmenistan’ın Halk Maslahatı’nın Başkanı Gurbangulı Berdimuhammedov’un “Pähim-Payhas Ummanı Magtımgulı Pıragı” (Bilgelik Ummanı Mahtumkulu Firaki) adlı altı dörtlükten oluşan şiiri de yer almaktadır (s. 9).
1. Mahtumkulu’yu Anlamanın Anahtarı
Söz konusu değerli eserin ilk bölümü “Magtımgula Düşünmegiň Açarı” (Mahtumkulu’yu Anlamanın Anahtarı) adını taşımaktadır (13-24). Bu başlık bir tür kitaba giriş niteliğindedir. Bu başlıkta, 2024 yılının Türkmen belgesi Mahtumkulu’nun doğumunun 300. yılı dolayısıyla “Pähim-Payhas Ummanı Magtımgulı Pıragı” (Bilgelik Ummanı Mahtumkulu Firaki) ilan edilmesiyle birlikte şairin hayatı ve şiirleri üzerine ilmi, edebî ve sanat çalışmalarının yapıldığını dile getirilmektedir. Aynı şekilde eserde, “Mahtumkulu Firakî - büyük saygıya layık bilge” olduğu özel bir şekilde vurgulanmaktadır. Mahtumkulu’nun Türkmen halkının millî şairi olmakla birlikte dünya şairi olduğu ifade edilmektedir. Ayrıca eserde Mahtumkulu’nun şiirlerinin ilmî ve edebî bakımdan detaylı bir şekilde öğrenilmesinin ve araştırılmasının gerekliliği üzerinde durulmaktadır.
2. Mahtumkulu Firakı Mektebi ve Türkmen Mahtumkulu Araştırmacıları
Değerli eserin ikinci bölümü “Magtımgulı Pıragı Mekdebi ve Türkmen Magtımgulışınasları” (Mahtumkulu Firakî Mektebi ve Türkmen Mahtumkulu Araştırmacıları) adlandırılmaktadır (25-44). Bu bölümde, büyük şahsiyetlerin, bilgelerin kendine özgü okulu, ekolu olduğu dile getirilmektedir. Bu bağlamda Mahtumkulu’nun da kendine mahsus “mektebi” (okulu) olduğu belirtilmektedir. Mahtumkulu’nun Türkmen edebiyatında büyük klasik şair olmakla birlikte kendi döneminden itibaren şairler için yol oluşturduğunu dile getirilmektedir. Bu yolunda millilik yolu olduğu vurgulanmaktadır. Aynı şekilde büyük şair Mahtumkulu ve onun şiirleri üzerinde araştırma yapanların “Magtımgulışınas” (Mahtumkulu Araştırmacıları) olarak isimlendirildiğini belirtilmektedir. Bu Mahtumkulu’nun Türkmen düşünce tarihinde önemli bir yerinin olduğunu göstermektedir.
3. Fehim –Fayhas Ummanı
Kıymetli eserin üçüncü bölümü “Pähim-Payhas Ummanı” (Fehim-Fayhas Ummanı) diye isimlendirilmektedir (45-54). Bu bölümde, Türkmen halkının Millî Lideri, Türkmenistan’ın Halk Maslahatı’nın Başkanı Gurbangulı Berdimuhammedov’un şair Mahtumkulu ve onun şiirlerine olan görüşü beyan edilmekte ve açıklanmaya çalışılmaktadır. Âlim Arkadagımızın Doğu’nun klasik ve Türkmen’in bilge şairi Mahtumkulu Firakî’nin hayatının ve şiirlerinin dünyada tanınmasında, ayrı bir yerinin olduğu vurgulanmaktadır.
4. Parahatçılık Şairi
Eserin dördüncü bölümü “Parahatçılık Şahırı” (Barışçılık Şairi) adını taşımaktadır (55-88). Kitabın bu bölümünde, Mahtumkulu’nun ilk olarak barışsever bir şair olduğu özellikle üzerinde durulmakta ve şiirlerinden örnekler getirilerek açıklanmaya çalışılmaktadır. Mahtumkulu şiirlerinde dünya, insanlık, vatan, sevgi, barış ile ilgili felsefî görüşleri de ele almaktadır. Ayrıca eserde, tarih ile edebiyatın iç içe olduğu ve tarihi olayların edebiyatın konusu olduğu ileri sürülmektedir. Bu nedenle XVIII. yüzyıl Türkmen hayatını öğrenmekte, Mahtumkulu’nun zengin edebî yazılarının ayrı bir yeri olduğu açıklanmaktadır.
5. Dönemleriň ve Medeniyetlerin Şairi
“Dövürleriň ve Sivilizadiyalarıň Şahırı” (Dönemlerin ve Medeniyetlerin Şairi) diye isimlendirilen beşinci bölümde, Mahtumkulu’nun dönemlerin ve medeniyetlerin şairi olduğu dile getirilmektedir (89-116). Kitabın bu bölümü “her bir millet dünyaya armağan eden büyük şahsiyetleri ile tanınmaktadır” diye başlamaktadır. Mahtumkulu’nun dönemlerin ve medeniyetlerin şairi olduğu, farklı kuruluşların kabulleri ile açıklanmaktadır. Özellikle Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı TÜRKSOY tarafından 2024 yılında “Türk Dünyasının Büyük Şairi ve Düşünürü Mahtumkulu Firakî” diye atlandırılması, bunun bariz örneğidir.
6. Halk Yadından Ayrılma
Değerli eserin altıncı bölümü “Halk Yadından Ayrılma” (Halk Hafızasından Ayrılma) adını taşımaktadır (117-128). Bu bölümde, Türkmenistan’ın başkenti Aşkabat’ın güneyinde Köpetdağ’ın eteklerinde şair Mahtumkulu’nun doğumunun 300. yılı dönümü anısına yapılan anıtın ve parkın Türkmen hayatında ayrı bir yerinin olduğu dile getirilmektedir. Bu anıtı dikmekteki amacın Türkmenler arasında Mahtumkulu’nun anısını yaşatmak ve canlı tutmak olduğu görülmektedir.
7. Magtımgulı Pıragınıň Doglan Gününiň 300 yıllıgı bilen baglı kabul edilen resminamalar, gutlaglar ve çıkışlar
Bu bölümde Mahtumkulu’nun doğumunun 300. yılı dönümü ile bağlı belgeler, tebrikler ve bildiriler yer almaktadır (129-284). İlk olarak Arkadaglı Serdar Berdimuhamedov’un 2024 yılı şair Mahtumkulu Firakî’nin 300. yılı dönümü olarak belirlenmesiyle ilgili kararla başlamakta, “Mahtumkulu Firakî’nin 300. Yılığına” adlı jübile madalya oluşturulması ve diğer resmî kararları içermektedir. Bunlar ise Türkmen bilge şairi Mahtumkulu ve onun şiirlerine verilen önemin bir göstergesidir.
8. Hakıň hem Hakıkatıň Yolunda
Kitabın “Hakıň ve Hakıkatıň Yolunda” (Hakkın ve Hakikatin Yolunda) adlı bölümü, sonuç niteliğinde olduğunu şu sözler açıklamaktadır: “Bu bölüm kitabın cemlemesi...” (s. 291). “Mahtumkulu hakkında yazmak ebedilik hakkında yazmaktır” diye şair Mahtumkulu’yu tanıtmak insanlığa hizmet olduğu vurgulanmaktadır (285-291). Aynı şekilde bu bölümde, “Magtımgulı – Dünyäniň Akıldarı” (Mahtumkulu- Dünyanın Bilgesi) adlı değerli eseri, “Mahtumkulu Firakî’nin ruhu-edebî mirası, bilgelikten dolu dünyası hakkında şimdi yazılacak büyük eserlere başlangıç, itergidir” diye tanıtmaktadır. Bu kıymetli eser, Türkmen şairi hakkında yazılan değerli bir çalışmadır. Çünkü “Mahtumkulu’yu anlamak hayatı anlamına düşünmektedir” (s. 291).
Sonuç
XVIII. yüzyılda yaşamış olan Mahtumkulu Firakî, klasik Türkmen edebiyatının kurucuları arasında yer almıştır. Türkmen bilge şairi Mahtumkulu’nun şiirleri, insani duyguların samimi ve içten bir edebî ifadesidir. Aynı zamanda Türkmen halkını birlik ve beraberliğe, millî bütünlüğe çağıran büyük düşünür Mahtumkulu bir barış şairidir. Bu açıdan Saygıdeğer Kahraman Arkadağlı Serdar Berdimuhamedov tarafından 2024 yılında Türkmen şairi Mahtumkulu üzerine “Magtımgulı – Dünyäniň Akıldarı” (Mahtumkulu- Dünyanın Bilgesi) adıyla önemli eserinin, ayrı bir değer olduğu ortaya çıkmaktadır.
Kaynakça
- Berdimuhamedow, S. (2024). Magtymguly – dünýäniň akyldary. Aşkabat: Türkmen döwlet neşirýat gullugy.
