Logo
Light
Dark
System
 

Saha (Yakut) Türklerine Ait “Nuuralcın-Kuo (Tembel Hanım) ve Bügürü-Kuo (Hamarat Hanım)” Masalının Eğitimsel İşlevi Üzerine Bir Değerlendirme

  MEHTAP SOLAK SAĞLAM
 01 Ağustos 2022
Sosyal Medyada Paylaş

Geleneksel sözlü edebiyatın ilk örneklerinden biri olarak kabul edilen masallar, çocukların hayal gücünün gelişmesinde, dil zevki kazanmasında ve eğitim aşamalarında ayrı bir öneme sahiptir. Muhsine Helimoğlu Yavuz, Masallar ve Eğitimsel İşlevleri adlı eserinde masalın yalnızca çocuklar için bir eğlence ve vakit geçirme aracı olmadığını, aynı zamanda toplumun eğitimi gibi ciddi bir konuda işleve sahip bir anlatı türü olduğunu söyler ve devamında şu değerlendirmede bulunur: “Unutulmamalıdır ki, masallar, gençlerin aklına adetleri ve ahlaki ölçüleri yerleştirmek için ve bir yetişkin olarak kurallara uyduğunda onu övgüyle ödüllen­dirmek, doğru yoldan saptığında onu eleştiri ve alayla cezalandırmak, kurumlara ve geleneklere hücum olduğunda veya bunlar, sorgulandığında akılcı bahaneler bulmakta, her şeyi olduğu gibi kabul etmek ve günlük hayatın güçlüklerinden kaçışı sağlamakta kullanılır. (Yavuz 2002: 5)

Karakterleri ve iletileriyle birlikte dil ve anlatım özellikleriyle de çocuk eğitiminde önemli bir role sahip olan masallarda konuşma dilinin tüm güzellikleri mevcuttur. Ayrıca çalışkanlık, dürüstlük, sabır, adalet, paylaşmak gibi değerleri çocuk okurlara duyumsatan masallar, bu yönüyle bir okul işlevi görür. Tabi burada çocukların yaş seviyelerine, gelişim evrelerine uygun masallarla buluşturulması büyük önem arz etmektedir. Konu bakımından oldukça zengin ve çeşitlilik gösteren masalların bir kısmı çocuk bilincine uygun olmayabilir. Bu konuda Saim Sakaoğlu’nun şu tespiti oldukça yerindedir: “Masal sadece çocukların eğlenmesi ve onların eğitilmesi amacıyla ortaya konulan bir halk edebiyatı ürünü değildir. Masal dünyasının kapısını aralayanlar bilirler; öyle masallarımız vardır ki içeriğinden dolayı çocukların onları anlamaları pek kolay olmayacaktır. Belki belirli masalların, özellikle hayvan masallarının dinleyicilerini çocuklar olarak kabul edebiliriz. Aksi takdirde çocukları içinden çıkılmaz olaylarla karşı karşıya bırakabiliriz.” (Sakaoğlu, 2010: 2). Ancak söz konusu geleneksel masallar arasında çocukların düşünce dünyasına uygun, gönlüne hitap eden ve çocuklara estetik bakış açısı kazandıracak örnekler de az değildir. Bu tür masallar aracılığıyla çocuklar eğlenceli vakit geçirip dil becerilerini geliştirirken hem yaşadığı çevreyi, hayatı ve doğayı tanımakta hem de onlarda milli veya evrensel değerlere karşı bir bilinç oluşmaktadır. Bu çalışmada incelenen Saha masalı da söz konusu nitelikleri haiz bir metin özelliği gösterdiği için tarafımızca incelenerek Saha Türklerinin masallarının bu yönüne dikkat çekilmiştir. 

Saha Türkleri de diğer Türk boyları gibi çok zengin folklor hazinesine sahiptir. Bu hazinenin içinde yer alan masallar, diğer folklor ürünlerinin yaptığı gibi Saha Türklerinin tarihi, coğrafi, edebî, dinî ve millî değerlerine ait bilgileri içinde barındırarak, bunların günümüze ulaşmasını sağlamıştır (Solak Sağlam 2012: 21). İncelemede Saha Türklerine ait “Nuuralcın-Kuo (Tembel Hanım) ve Bügürü-Kuo (Hamarat Hanım)” adlı masal eğitimsel işlevleri yönüyle incelenmiştir. Masalın kısa özeti şöyledir: Biri tembel biri çalışkan olan iki kız kardeş varmış. Anne babaları öldükten sonra tembel kardeş ailesinden kalan zenginliğin tamamını kendine almış. Kardeşine de birer balta, bıçak ve kürek bırakarak toprağı işleyip rızkını çıkarmasını söylemiş. Ertesi gün akşama kadar tarlada ter döken çalışkan kardeş, kendisine bile yetmeyecek akşam yemeğini bir avcı ile paylaşmış. Aynı avcı zengin kızın da yanına gitmiş fakat o hiçbir şeyini avcı ile paylaşmamış ve onu kovmuş. Her iki kardeş yatıp uyumuşlar. Çalışkan kız uyanınca ektiği tüm ekinlerin yetişip altın olduğunu görmüş. Tembel kız uyanınca kendine kalan tüm zenginliğin çöpe dönüştüğünü görmüş. Akşam olunca kardeşinin yanına gidip ondan yardım istemiş. Çalışkan kız ablasına kucak açmış ve çalışarak mutlu olacaklarını söylemiş.

Muhsine Helimoğlu Yavuz Masalların Eğitimsel İşlevleri adlı eserinde masalların eğitimsel işlevlerini iletiler aracılığıyla muhatabına ulaştırdığını belirtip söz konusu iletileri “etik, psikolojik, sosyolojik, ekonomik ve öteki “ olmak üzere beş başlıkta incelemiş ve incelemenin ana başlığı olarak da “mesaj-index (ileti dizini)” ifadesini kullanmıştır. Nuuralcın-Kuo (Tembel Hanım) ve Bügürü-Kuo (Hamarat Hanım) adlı Saha masalın eğitimsel işlevlerini ortaya koymak için aynı yöntem izlenmiş ve masalın iletileri bu başlıklar altında incelenmiştir. Ayrıca masalın ileti dizini çıkarılırken bu iletilerin hangi kahramanlar aracılığıyla aktarıldığı da belirtilmiştir.

Etik iletiler; “doğruluk ve dürüstlük”. Aile, toplum ve okulun en önemli görevlerinin başında temel insani değerleri benimsemiş ve bunları içselleştirmiş bireyler yetiştirmek gelir. Bu değerlerden biri de doğruluk ve dürüstlüktür. Bu değerleri benimseyen bireyler gerek aile içi gerek toplumsal ilişkilerde güven ve huzurun sağlanmasında önemli bir role sahip olur. Başka bir ifadeyle insan ilişkilerinin temelinde yatan birbirine güvenme duygusu, doğruluk ve dürüstlük üzerine inşa edilir. Masalda anne ve baba ölmeden önce tüm mal varlıklarının iki kardeş arasında eşit bir şekilde paylaşılmasını vasiyet etmiştir. Bu konuda da büyük kardeş sorumlu tutulmuştur. Ancak hayatı boyunca hep tembel olan ve çalışmayı sevmeyen büyük kardeş, anne ve babasının son isteğine uymayarak değerli olan her şeyi kendine almış, kardeşine birkaç tarım aleti bırakmıştır. Dolayısıyla büyük kardeş adil olmayan bir davranış sergilemiş, kardeşinin hakkını gözetmemiştir. Tembel kızın gösterdiği bu olumsuz davranış kalıbı ile okura doğruluk ve dürüstlük değerlerinin önemi duyumsatılmıştır. 

Psikolojik iletiler; masalda birden fazla psikolojik ileti bulunmaktadır. Bunlar, “yardımseverlik, paylaşmak ve çalışkanlıktır”. Bu iletilerin hepsi çalışkan kız kardeş üzerinden okura aktarılmıştır. Türkeş Günay (2011: 680)  “Masalların temel felsefesine göre çile çekmeden, hüner göstermeden, kendini ispat etmeden başarı ve mutluluğa erişmek mümkün değildir” diyerek çalışkanlık, sabırlı ve kararlı olmak gibi değerlerin masalların birçoğunda ortak olan önemli iletiler olduğuna dikkat çekmiştir.

Masalda küçük kız kardeş çalışkanlığı ile öne çıkar. Ablasının kendisine bıraktığı balta, bıçak ve kürekle hemen işe koyulur ve akşama kadar tarlayı eker. Masalın sonunda küçük kardeşin, kendisinden yardım isteyen ablasına “benim uğurum çalışmak, benim tüm zenginliğim bu!” şeklindeki sözleri ile okura çalışmanın önemi aktarılmıştır: “- Zenginlik olmadan nasıl mutlu yaşayacağız? der Nuuralcın-kuo. Ondan sonra Bügürü-kuo büyüyüp duran ekinini ve kullandığı aletlerini gösterir ve der ki:- Benim zenginliğim bunlar! Benim uğurum çalışmak! Gel çalış. Mutlu mesut yaşayalım”

Bölüşmek, pay etmek, üleşmek gibi anlamlara gelen paylaşmak, maddi ve manevi olmak üzere iki şekilde gerçekleşir. Sevginin paylaşılınca çoğalması, dertlerin paylaşılınca azalması gibi durumlar manevi paylaşıma örnek gösterilebilir. Maddi paylaşma ise toplumsal huzurun sağlamasında ve ekonomik dengenin kurulmasında çok önemli bir yere sahiptir. Özellikle hali vakti yerinde olanların cömertlik gösterip ellerindeki zenginliği ihtiyaç sahipleriyle paylaşması hem milli hem de evrensel değerlerin başında gelmektedir. Masalın olay örgüsünde paylaşmak değeri çok önemli bir işleve sahiptir. Tembel kızın cezalandırılıp çalışkan kızın mükâfatlandırılması bu değere bağlanmıştır. Küçük kardeş akşama kadar çalışmış ve çok da yorulmuştur. Yiyecek olarak da elinde tarlaya ekmediği bir avuç buğday vardır. Onu lapa yapıp yemek üzereyken tanımadığı bir avcı ondan yemeğini paylaşmasını ister. Gelişen olay dizisinde avcı ile yemeğini paylaşan kızın ektiği tüm ekinler altına döner. Buradan anlaşılacağı üzere paylaşmak Saha Türklerinin çok önem verdiği olumlu bir davranış kalıbıdır. Ve bu masalın en güçlü iletisi olarak okura duyumsatılmıştır. 

Masalın başında çalışkan kız tanıtılırken onun yardımsever olduğu söylenmiştir. “Bügürü-kuo (hamarat hanım) işleriyle uğraşmayı ve insanlara yardım etmeyi severmiş. O her zaman tarlada çalışırmış.” Masalın olumlu kahramanı olan çalışkan kız, okurun öykünebileceği bir kahramandır. Çalışkan ve paylaşımcı olan küçük kızın aynı zamanda yardımsever olduğu da okura sezdirilmiştir. 

İyilik ve kötülük iletileri de iki kardeş üzerinden okura aktarılmıştır. Masalların en önemli ortak iletilerinin başında iyilerin ve iyiliklerin ödüllendirilmesi, kötülerin ve kötülüklerin cezalandırılması gelir. Burada da hiç tanımadığı bir avcıya iyilik yapan küçük kardeş ödüllendirilmiştir. Aynı şekilde anne babasının vasiyetine uymayarak kardeşine kötülük yapan ve kendisinden yemek isteyen avcıya da kötü davranan büyük kardeş ise cezalandırılmıştır. 

Masalın psikolojik iletilerinden biri de bağışlayıcılıktır. Bu ileti de masalın olumlu kahramanı küçük kardeşin ablasını affetmesi ile okura duyumsatılmıştır.

Sosyolojik iletiler; masalda sosyolojik iletiler olarak aile ve adalet alt başlıklarını açabiliriz. Masal baştan sona iki kız kardeşin başlarından geçen olaylardan oluşmaktadır. Anne babasının vasiyetine uymayan büyük kardeşin yaptığı kötülüğe rağmen, küçük kardeş ablasını affetmiş ona kucak açmıştır. Böylece aile birliği tekrar sağlanmıştır.

Masalın diğer sosyolojik iletisi adalettir. Anne baba, kendilerine ait ne varsa iki kardeş arasında eşit şekilde paylaşılmasını vasiyet etmiştir. Bu işte de büyük kardeşi sorumlu tutmuşlardır. Ancak o bütün değerli şeyleri kendine alıp adaletsizce bir paylaşım yapmıştır. Gelişen olay dizisinde onun bu adaletsizliği ve açgözlülüğü cezalandırılmış, dolayısıyla adalet yerini bulmuştur. 

Sonuç olarak; Saha Türklerine ait Nuuralcın-Kuo (Tembel Hanım) Ve Bügürü-Kuo (Hamarat Hanım) adlı masal, çoklukla psikolojik iletiler olmak üzere etik ve sosyolojik iletiler içermektedir. Çalışkan, sabırlı, adaletli, hakkaniyetli ve yardımsever olmak, bağışlayıcı ve paylaşımcı olmak gibi değerler her ailenin ve toplumun çocuklarda görmek istediği olumlu davranış kalıplarıdır. Masalda bu değerler olay örgüsü içerisinde çocuklara aktarılmıştır. 

Toplumun geleceğini oluşturan çocukların iyi bir eğitim öğretim süreci geçirmesinin yanında erdemli bir insan olarak yetişmesi de çok önemlidir. Dürüstlük, çalışkanlık, yardımseverlik, adil olma, cömertlik vb. değerler zaman ve yer gözetmeksizin toplumsal yaşamın düzeni için gerekli olmuştur. Ne zaman insanlar bu değerlerden uzaklaşsa orada huzursuzluk ve kargaşa söz konusu olmuştur. Bu nedenle söz konusu değerlerin çocuklara aktarılmasında geleneksel sözlü edebiyat ürünlerinden masalların önemi göz ardı edilmemelidir. Bizlere düşen çok zengin bir külliyata sahip olan Türk dünyası çocuk edebiyatı ve çocuk folkloru ürünlerini popüler kültür içerisinde çağın şartlarına uygun olarak çocuklarımızla buluşturmaktır.

Kaynakça

Danilov, İ. (1988). Sırdık Taas (Ostuoruyalar). Yakutskay: Saxa Sirineeği Kinige İzdatelstvota. 

Sakaoğlu, S. (2010). Masal Araştırmaları. Ankara: Akçağ Yayınları

Solak Sağlam, M. (2012). Yakut (Saha) Masalları Üzerine Bir Dil İncelemesi (Giriş, İnceleme, Metinler, Dizin), Ege Üni.Türk Dünyası Arş. Ens. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir. 

Helimoğlu Yavuz, M. (2002), Masallar ve Eğitimsel İşlevleri, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay

Ek: Masal metni

Saha Türkçesi ileTürkiye Türkçesi ile

NUURALCIN-KUO UONNA BÜGÜRÜ-KUO

İkki ağas-balıs kırgıttar olorbuttara ebite ühü. Kiniler töhö da biirge üöskeeteller, tus-tuspa maygılaaxtar ebit. 

Nuuralcın-kuo kiergenerin, minńigehi ahırın uonna külügün uuga körünerin taptııra. Kini üleleebet, tuoxxa naadıybıtın barıtın iyetitten-ağatıttan ılar ideleeğe.

Otton Bügürü-kuo üleliirin uonna conugar kömölöhörün söbülüüre. Kini melcitin xonuuga üleliire.

Birde iyeleex-ağalara ölöörü sıtan eteller:

- Tukalarıam, öllöxpütüne baaygıtın teñneen üllesteeriñ. Ağas kihi Nuuralcın-kuo üllerieğe. Collooxtuk olorooruñ.

İyeleex-ağalara ölbütterin kenne Nuuralcın-kuo dieğe baar baayı biir sirge çoxçoluur uonna baltıgar eter:

- Baay-miene, cie-miene. En sügeni, bıhağı, bahımńını uonna kürceği ılağın. Min iti septerinen sataan tuttubappın. Ölüüñ onon büter. Baran tuspa olor.

Bügürü-kuo biir tılı utarbakka, sügetin, bıhağın, bahımńıtın uonna kürceğin ılar da, xonuuga taxsan sir tañastıır. Sarsıardattan kieheeññe dieri üleliir. Biir köhüye burduktağın soroğun ıhar, soroğun xaahılıır. Ahıı olordoğuna, biir kuobaxçaan keler uonna eter: 

- Bügürü-kuo, beris ere! 

Bügürü-kuo xaahıttan kuobaxçaañña berser uonna buolagın kıtııtıgar utuyan xaalar.

Otton Nuuralcın-kuo ölgöm ahı ahıı olordoğuna, emie biir kuobaxçaan keler uonna eter:

- Nuuralcın-kuo beris ere! 

Nuuralcın-kuo kuobaxçaanı üüren ııtar itienne iyete-ağata musput baayın ürdüger utuyan xaalar. 

Bügürü-kuo uhuktan kelbite, ıspıt burduga kıhıl kömüs tuoraxtarınan as kutan, üünen löglöyön turar ebit. Onu körön kini eter:  

- Colbuun! 

Nuuralcın-kuo cietiger emie uhuktan keler uonna xahııtıı tüher: 

- Sorbuun! 

Kini böx ürdüger sıtar ebit. Baaya barıta böx buolan xaalbıt. 

Nuuralcın-kuo künü bıha, sımııt battır kötördüü, böğün ürdüger oloror, keteğe ıalcıar dieri bayın keteher da, tuha taxsıbat.

Kiehe ahııra suox buolan, baltıgar Bügürü-kuoğa barar. Körbüte, Bügürü-kuo kıhıl kömüs tuoraxtarınan as kupput üünüüleex burdugu xomuya sılcar. 

-Baltıam,-diir Nuuralcın-kuo,- ereye suox ireettemmit bayım erele suox ebit: baayım-malım böx buolan xaalla. Kiehe ahıırım ehinne.

- Eciiyem, diir Bügürü-kuo. - Miexe kel, biirge oloruox. Collooxtuk oloruoxput.

- Baaya suox xaydax colloox olorobut?-diir Nuuralcın-kuo. 

Onuoxa Bügürü-kuo üünen turar burdugun uonna tuttar septerin kördörör uonna eter: 

- Bu baar min baayım! Min colum-üle! Kel ülelee. Collooxtuk oloruoxput.

NUURALCIN-KUO (TEMBEL HANIM) VE BÜGÜRÜ-KUO (HAMARAT HANIM)

Abla kardeş iki kız yaşarmış derler. Onlar birlikte büyümüşler, görünüşleri birbirine benzermiş.

Nuuralcın-kuo (tembel hanım) takındığı süslerini, lezzetli yemekler yemeyi ve yansımasının suda görünüşünü severmiş. O çalışmaz, ihtiyaçlarının hepsini anne ve babasından alırmış.

Öte yandan Bügürü-kuo (hamarat hanım) işleriyle uğraşmayı ve insanlara yardım etmeyi severmiş. O her zaman tarlada çalışırmış. 

Bir gün anası babası ölüm döşeğindeyken demişler ki:  

-Canlarım, öldüğümüzde zenginliğimizi düzgünce üleşin. Büyük olanınız Nuuralcın-kuo paylaştırsın. Mutlu yaşayın. 

Ana babalarının ölümünden sonra Nuuralcın-kuo, bütün zenginliği bir yere yığar ve küçük kardeşine der ki: 

- Zenginlik benim, ev benim. Sen baltayı, bıçağı, çapayı ve küreği al. Ben bu aletleri kullanmayı bilmem. Toprağı işleyip ek. Git karşıda yaşa. 

Bügürü-kuo bu söze karşılık vermeden, baltasını, bıçağını, çapasını ve küreğini alır ve tarlaya çıkıp yeri tırmıklar. Sabahtan akşama kadar çalışır. Bir kap ekinin birazını eker, birazını lapa yapar. Yemeğe oturduğunda, bir tavşan avcısı gelir ve der ki: 

- Bügürü-kuo, paylaşalım! 

Bügürü-kuo lapadan tavşan avcısına verir ve tarlanın kıyısında uyuyakalır.

Sonra Nuuralcın-kuo zengin yemeğini yemeye oturduğunda, tavşan avcısı gelir ve der ki: 

- Nuuralcın-kuo paylaşalım! 

Nuuralcın-kuo tavşan avcısını dürtükleyerek gönderir, ondan sonra ana babasının biriktirdiği zenginliğin üstünde uyuyup kalır. 

Bügürü-kuo uykudan uyanır ki saçtığı ekin altın tohumlanıp açmış, büyümüş. Bunu görünce o şöyle demiş: 

- Talihim! 

Nuuralcın-kuo evinde uykudan uyanır ve çığlık atarak şöyle der: 

- Felaketim! 

O kendini çöplüğün üzerinde yatarken bulur. Zenginliğinin hepsi çöp olmuştur.

Nuuralcın-kuo gün boyunca, yumurtlayan kuşlar gibi, çöpün üzerinde oturur, intizar ederek sızlanır, zenginliğine ağlar ama faydası olmaz. Akşam yiyecek bulamayınca, Bügürü-kuo’ya gider. Görür ki; Bügürü-kuo altın tohumlanan dolgun ekini bir araya topluyor.

- Kardeşim,der Nuuralcın-kuo, emeksiz biriken zenginliğim faydasızmış, zenginliğim malım çöp olup kaldı. Akşam yiyeceğim tükendi.

- Ablacığım, der Bügürü-kuo. - Bana gel, birlikte yaşayalım. Mutlu mesut yaşarız. 

- Zenginlik olmadan nasıl mutlu yaşayacağız? der Nuuralcın-kuo. 

Ondan sonra Bügürü-kuo büyüyüp duran ekinini ve kullandığı aletlerini gösterir ve der ki:

- Benim zenginliğim bunlar! Benim uğurum çalışmak! Gel çalış. Mutlu mesut yaşayalım.

 

Bu yazı Kardeş Kalemler dergisinin 188. sayısında yer almaktadır. Derginin bu sayısında yer alan tüm yazılara aşağıdaki bağlantı üzerinden ulaşabilirsiniz.
Kardeş Kalemler 188. Sayı
Satın Al