Özbekistan’ın yetiştirdiği en önemli folklor bilgini Akademik Töre Mirzayev’i 29 Eylül 2020’de kaybettik.
Töre Mirzayev 6 Mart 1936’da Buhara’nın Şafirkan ilçesi Savrak (Kuyi Savrak) köyünde doğdu. 1943’te doğduğu köyün tek sınıflı okulunda ilk iki seneyi okuduktan sonra, Şandir köyündeki ortaokulda (Şimdiki adı Abu Ali İbn Sina olmuştur) okudu.
1953 yılında Buhara Devlet Pedagoji Enstitüsü Tarih-Filoloji Fakültesi’ne kaydoldu ve 1957’de mezun oldu.
1957-1960 yıllarında Surhanderya Bölgesi, Jarkurgan ilçesindeki 22 No’lu Orta Okulda öğretmen olarak çalıştı.
1961 yılında Özbekistan Bilimler Akademisi Dil ve Edebiyat Enstitüsü’nde asistan oldu. 1964-1966 yılları arasında aynı enstitüde “küçük ilmi görevli” statüsünde çalıştı.
1965 yılında “Alpamış Destanının Özbek Varyantları” konusunda namzetlik takdim tezini sundu.
1966 yılında Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi’nde ilmi hadim oldu. Bu yıldan 2016 yılına kadar Dil ve Edebiyat Enstitüsü İlmi Danışma Kurulu üyeliğini sürdürdü. 1991-2010 yılları arasında bu kurulun başkanlığını yaptı.
1966-1967’de Kasaba Uyuşmaları Enstitüsü Başlangıç Teşkilat reisliği, 1961-1974 ve 1982-1990 yıllarında da Enstitü’de Parti Teşkilat Kâtibi görevini yürütmüştür.
Töre Mirzayev 1971-2003 yılları arasında Edebiyat Enstitüsü Folklor Bölümü’nün müdürlüğünü yapmıştır. 1971-1987 yılları arasında da “Özbek Tili ve Edebiyatı” dergisinin yazı kurulu üyesi olmuştur.
Bu arada 1971-1980 yıllarında Enstitü Namzetlik Takdimi danışma kurulu üyeliğini yürütmüştür.
Töre Mirzayev 1981 yılında Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Folklor Danışma Kurulu Üyeliği’ne seçilmiştir. Bu görevi 1991 yılına kadar devam ettirmiştir.
1986 yılında “Özbek Halk Bahşıları San’atı ve Onların Epik Repertuarının Hususiyetleri” başlıklı tezi ile dokTöresını verdi.
1991-1998 yılları arasında Özbekistan Bilimler Akademisi “Alişir Nevayi Edebiyat Enstitüsü” müdürlüğünü yaptı. Aynı yıl folklorşunaslık üzerine profesörlük unvanını aldı.
1996’dan 2012 yılına kadar Alişir Nevayi Edebiyat Enstitüsü, Dil ve Edebiyat Enstitüsü’nde doktorluk tezleri için kurulan İhtisas Danışma Kurulu Başkanlığı’na getirildi.
2001 yılında Töre Mirzayev “Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi” başkan yardımcılığına getirildi.
2010-2014 tarihleri arasında Alişir Nevayi Dil ve Edebiyat Enstitüsü başkan danışmanlığına atandı.
1990’da Özbekistan Yazarlar Birliği üyesi oldu. Ayrıca 2013’ten 2017 tarihine kadar Özbek dili, edebiyatı ve folklorunun bilimsel olarak öğretiminde danışmanlık görevini yürüttü.
2017’de Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Özbek dili, edebiyatı ve folkloru konusunda doktorluk jürileri danışma kurulu üyeliğine ve başkan yardımcılığına atandı. 2017 Aralık ayında ise Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının fermanı ile “Bilimler Akademisi Hakiki Akademik Üyeliği” verildi.
TöreMirzayev görüldüğü gibi yayınladığı bilimsel çalışmalar dışında altmış yılı aşkın bir sürede pek çok idari ve bilimsel görevde bulunmuş yılmaz bir bilim aşığı idi. Son derece aktif çalışkanlığının yanı sıra pek çok bilim adamının yetişmesinde de emeği geçen ve başta folklor araştırmaları olmak üzere pek çok kurumu organize eden bir bilim adamı idi. Bu çalışmalarının yanı sıra gazete ve dergiler çıkaran, bu yayın organlarında popüler yazılar da yazan hoşgörülü ve dost canlısı biri idi. Bunlardan bazılarını saymadan geçemeyeceğim.
“Özbek Dili ve Edebiyatı” dergisinin yazı kurulu üyeliği (1975-1987), aynı derginin başmuharriri (1999 2010), “Şark Yıldızı” gazetesinin halk danışma kurulu üyeliği (2005-2014).
Bütün bu çalışmaları ile bilimsel yayınları ona pek çok ödül de kazandırmıştır:
1970’te Üstün Hizmet Madalyası, 1973’te “Halk Şairi Ergaş Cumanbülbüloğlu Bedii Mirasını Tetkik ve Yayınlama” (8 Kitap) için yaptığı çalışmalardan dolayı “Özbekistan Cumhuriyeti Biruni Adlı Devlet Mükâfatı”, 1992’de Müstakillik Nişanı, 1995 yılında Kırgızistan Cumhuriyeti “Manas Destanı Araştırmalarındaki Payı” için yarlık ile mükâfatlandırılmıştır.
1997 yılında ise “Dostluk” ödülünü kazanmıştır.
TöreMirzayev, yalnızca kendi çalışmaları ile yetinmedi, aynı zamanda pek çok bilim adamının yetişmesinde de büyük gayretleri oldu. Özbekistan’daki folklor çalışmalarını büyük bir başarı ile yürüten; Prof. Dr. Bahadır Sarımsakov, Prof. Dr. AskarMusakulov, Prof. Dr. ŞamirzaTurdimov, Prof. Dr. Cabbar İşankul ve Prof. Dr. MehmetkulCorayev gibi bilim adamları TöreMirzayev’in pek çok öğrencisinden en tanınmışlarıdır. Bunun yanında, asistanım Selami Fedakâr 1997-1998 yıllarında Özbek dili ve folkloru hakkında araştırmalar yapmak üzere Özbekistan’da bulunmuştur. Prof. Dr. TöreMirzayev, günümüzde Özbek folkloru hakkında ülkemizde pek çok çalışmaya imza atarak Özbek folkloru ürünlerinin Türkiye’de tanınmasını sağlayan bilim adamlarından Doç. Dr. Selami Fedakâr’ın yetişmesinde çok büyük katkı sağlamıştır.
Ülkemizde makale ve bildirileri yayınlanan Tore Mirzayev’in Özbek Türkçesi metnini hazırladığı “Erali ve Şirali”1 destanının ve “Huşkeldive Balagerdan”2 destanlarının Türkiye Türkçesi metinleri, başkanlığını yaptığım “Türk Dünyası Destanlarının Tespiti, Türkiye Türkçesine Aktarılması ve Yayımlanması Projesi” kapsamında yayınlanmıştır. Bu destanların yanında, proje kapsamında yayınlanan bütün Özbek destanlarının yayımlanmasında çok büyük katkıları olmuştur.
Türk Dünyası büyük bir bilim adamını ben de kadim ve sadık can dostumu kaybettim. Tanrı’nın rahmeti üzerine olsun. Ailesi ve sevenleri sağ olsun.
Prof. Dr. Töre Mirzayev’in çok sayıdaki bilimsel çalışmasından bazıları şunlardır:
Hadi Zarifov: Adabiy Portret. Taşkent: Ğafur Ğulam Adabiyat ve Sanat Naşriyati,1967.
Alpamiş Dastanining Özbek Variantlari. Taşkent: Fan, 1968.
Alpamış. (Berdi Bahşı Vayanti, Metin, Önsöz, Sözlük) Taşkent: Fan, 1969.
Halk Bahşilarining Epik Repertuari. Taşkent: Fan, 1979.
Alpamış.(Fazıl Yoldaşoğlu Varyantı, Derleyen: MahmudZarifov), Yayına Hazırlayanlar: H. Zarifov-T. Mirzayev, Taşkent: Edebiyat ve Sanat Naşriyati, 1979.
Özbek Halk Ertaklari. (Hazırlayan), Taşkent: Okıtuvçi Naşriyati.(B.Sarımsakov ile birlikte).
Goroğlining Tuğılışı. Anlatan: Rahmetulla Yusufoğlu, Yayına Hazırlayanlar: T. Mirzayev-Z. Hüseyinova, Taşkent: Yazuvçi Naşriyati, 1996.
Avazhan. Anlatan: Rahmetulla Yusufoğlu, Yayına Hazırlayanlar: T. Mirzayev - Z. Hüseyinova, Taşkent: YazuvçiNaşriyati, 1997.
Alpamış. Anlatan: Fazıl Yoldaşoğlu, Derleyen: Mahmud Zarifov, Yayına Hazırlayanlar: H. Zarifov- T. Mirzayev, Taşkent: Şark Naşriyat,, 1998.
Alpamış. Anlatan: BerdiyarPirimkuloğlu, Derleyen: A. Alaviy, Yayına Hazırlayan: T. Mirzayev, Taşkent: Yazuvçi Naşriyati, 1999.
Alpomish-Yodgor. Anlatan: SaidmuradPenahoğlu, Derleyen: Ş. Muradov, Yayına Hazırlayan: T. Mirzayev, Taşkent: Yazuvçi Naşriyati, 2000.
Alpamış Destaninihg İzahli Lugati. Taşkent: Elmus- Press-Media, 2007 (C. İşankul ve S. Fedakâr ile birlikte).
Epos i Skazitel. Taşkent: Fan, 2008.
Alpamış. (Polkan Şair Varyantı. Metin) Taşkent: Tamaddun, 2011. (Z.Hüseyinova ile birlikte).
Hikayeti Gorogli Sultan. (Son Söz, Sözlük, Yayına Hazırlayan) Taşkent: Adabiyat Uçkunlari, 2013.
Hadi Zarif Sohbetleri. Taşkent: SHAMS ASA, 2013.
Eralibilan Şerali.(Yayına Hazırlayan, Önsöz, Bilimsel Açıklamalar, Sözlük), 100 Ciltlik Özbek Halk İcadi Yadgarliklari, Cilt: 6, Taşkent: Ğafur Ğulam Naşriyati, 2015.
Alpamış.(Özbek Halkİcadi), Taşkent: Ğafur Ğulam Naşriyati, 2016.
Kaynaklar
Özbek Destanlari 1: Erali ve Şirali. Hazırlayan: Selami Fedakar, (Özbek Türkçesi Metin: Töre Mirzayev), Ankara: TDK Yayınları, 2009.
Özbek Destanları 4: Huşkeldi ve Belagerdan. Hazırlayan: Töre Mirzayev, Cabbar İşankul, (Çevirmen: Rıdvan Öztürk), Ankara: TDK Yayınları,2011
1 Özbek Destanlari 1: Erali ve Şirali. Hazırlayan: Selami Fedakar, (Özbek Türkçesi Metin: Töre Mirzayev), Ankara: TDK Yayınları, 2009.
2 Özbek Destanları 4: Huşkeldi ve Belagerdan. Hazırlayan: Töre Mirzayev, Cabbar İşankul, Çevirmen: Rıdvan Öztürk, Ankara: TDK Yayınları, 2011.
