Türk dünyası düşünürleri El Farabi, Yusuf Has Hacib, Mahmut Kaşgarî ve Ali Şir Nevayi’nın “İyi adam”, “Ferasetli adam” kavramını XIX. yüzyılın sonunda “Olgun adam” kavramıyla sürdüren düşünür Abay Kunanbayulı oldu. Bu bağlamda, biz Abay’ın İslam ve Türk âlimlerinin çalışmalarını iyi bildiğine tanık oluruz. Abay mirası, her şeyden önce, Allah’ı sevmeye, tüm insanlığı sevmeye, adil yaşamaya ve hoşgörüye doğru götüren bir çeşit eğitimdir. İnsanlık tarihi boyunca akıl, feraset, hoşgörü ve insancıllık çok büyük önem taşımıştır. Eski çağlardan günümüze kadar süregelen değer yüklü bu kavramlar insanlık için hiç önemini kaybetmedi. Ülkeler arasındaki işbirliği ve etkileşimin temelinde insancıllık ve feraset vardır.
Abay mirası, sadece Kazak halkı için değil, iyiliğe, iyilikseverliğe muhtaç insanoğlu için değerini kaybetmeyen, zaman içinde derin bir anlam kazanan ve her geçen gün önemi artan kültürel bir değerdir. Abay ölümünden bu yana, kültürel olarak yaşamaya devam etti. Büyük düşünürün mirası araştırıldı ve Abay incelemeleri bir bilim dalı olarak gelişti. XX.yüzyılın başlarında, Kazak devlet adamı, Alaş lideri Alihan Bökeyhanulı, Abay’ın Kazaklar için önemli bir kişi olduğunu ilk kez anlattı ve büyük şairin eserlerinin tanıtımında büyük katkı sağladı. Kazak kültürünün liderlerinden biri olan Ahmet Baytursınulı Abay’ı “Kazakların büyük şairi” olarak değerlendirdi. Alaş’ın büyük evlatlarından biri Mirjakıp Dulatulı’ya göre: “En yüksek, saygıdeğer yer Abay’a aittir. Kazaklara aydınlık getiren ilk parlak yıldız – Abay’dır.” Kazak Edebiyatı’nın önemli temsilcilerinden biri, “Abay Yolu” romanının yazarı Muhtar Auezov Abay’ı “Kazak şiirinin güneşi” olarak tanımlar. Seçkin bir Kazak şairi, Abay’ın değerli bir takipçisi olan Magjan Jumabayulı ona “Altın hakim” diye saygı göstermiştir. “Karanlıktaki Kazak gökyüzüne tırmanarak çıkar güneş olurum” diye seslenen Sutanmahmut Torayğırulı, “Değerli sözü ararsan Abay’ı oku, şaşır” diye hayranlık duyar...
XX. yüzyılın ilk dönemlerine denk gelen Abay incelemeleri bilimi XXI. yüzyılın ilk çeyreğinde yeni zirvelere yükseldi. Bu dönüm noktasında tarihçi, bilim adamı Erlan Sıdıkov’un müstesna yeri vardır. Onun faaliyetlerinden ilki, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev’in inisiyatifiyle L.N. GumilevAvrasya Ulusal Üniversitesi tarafından kurulan “Abay Akademisi Bilimsel Araştırma Enstitüsü" faaliyetlerini yüksek düzeyde gerçekleştirmesidir. Bu kurumun daha ilk yılı dolmadan E. Sıdıkov “Abay Kunanbayulı mirası ve modern Kazakistan: yeni bir açıdan sistemleştirme, inceleme ve yayına hazırlama” adlı kapsamlı bir bilimsel projeyi gerçekleştirmeye başladı. Proje kapsamında biyografik araştırmalar, şairin çalışmaları hakkında monografiler, kaynaklar, yeni teknolojik gelişmelere dayanan eğitim ve metodolojik çalışmalar bilim adamlarına, her seviyedeki öğrencilere ve topluma bir dizi yayın şeklinde sunulmaktadır.
Tarihçi, bilim adamı Erlan Sıdıkov’un Abay incelemeleri bilimini yeni bir seviyeye yükseltmesinin bir başka boyutu da, Abay bilimini özel bir alan olarak geliştirmesi ve özel bir ders haline gelmesini sağlamasıdır. Sosyal ve tarihsel bakımdan Abay incelemeleri, bireyin, ulusun, insanlığın maneviyatı ile ilgili beşeri bilimlerin tüm alanları ile yakından ilişkilidir.
Abay ile ilgili her çalışma, doğrudan veya dolaylı olarak şairin çağdaşları ve düşünürün yaşadığı ve çalıştığı tarihi dönemle ilgilidir. Abay incelemeleri bilimi ile ilgili çalışmalarda Abay Kunanbayulı’nın çevresi de önemli kültürel olgu olarak görülmektedir. Abay incelemeleri bilimi babası Kunanbay Öskenbayulı’nın kişilik özelliği ve feraseti, kardeşi Şakarim Kudayberdiulı’nın zekası, şairliği ve düşünürlüğü, Alaş toplumunda şöhret kazanan aydınların izlerini taşıyan Semey şehri, yani ulusal-devlet yapısının yerli tecrübesi, Alaşorda hükümeti, Ertiş’in sol tarafında bulunan siyasi-idari merkezi, Alaş şehriyle sıkı bağlantılıdır. Halkını düşünen şahsiyetlerin çevresi ve hareketleri, eserleri ve mücadeleleri karşılıklı gelişmiştir.
Dolayısıyla KC. Ulusal Bilim Akademisi Akademi üyesi, tarih bilimleri doktoru Erlan Sıdıkov’un araştırma faaliyeti büyük önem taşımaktadır.
Bilim adamı Erlan Sıdıkov’un uzun senelerdir yaptığı araştırmaları, problem odaklı sistematik çalışması, Abay’ın kişiliği ve eserleri üzerinde büyük etkisi olan insanların biyografileri üzerinde olmuştur. Bu araştırmaların neticesinde önemli eserler yayınlandı: “Şakarim Ansiklopedisi"; “Şakarim ve Alaş” (2008); “Alaş Şehrinin Tarihi” monografisi (2010); “Şakarim” (2012), “Kunanbay” (2019) gibi eserleri bunlar arasındadır. Son eseri “Molodaya gvardya” yayınevinden “Tanınmış İnsanların Hayatı” serisinde yayınlandı. Çalışmalarından “Şakarim” ansiklopedisi Rusça’dan Çince’ye, Türkçe’ye, İngilizce’ye ve Kazakça’ya çevrildi.
Bu kitaplar, her şeyden önce, Abay çevresinin birbiriyle bağlantılı olduğunu gösterir; tarihi dönemin ulusal kurtuluş fikrini ve bu yoldaki milli aydınların kişiliğini açıklar ve onların zor kaderlerini tarihi kaynaklarla kanıtlar; yazarın yeni görüşlerini ve düşüncelerini gösterir.
Abay konusuyla ilgili yapılan bu kapsamlı çalışmalar büyük Kazak düşünürü Abay’ın biyografisi ile ilgili çalışmalarda görülen boşlukları da önemli ölçüde doldurmaktadır.
Abay incelemeleri, Şakarim incelemeleri, Alaşorda, Semey, Şınğıstau hükümetinin tarihine de büyük katkı sağlamaktadır.
“Abay’ın çevresi ve dönemler sürekliliği” adlı bilimsel çalışmalar serisinin yazarı Erlan Sıdıkov’un Şahsiyet Araştırmaları alanındaki çalışmaları da büyük bir öneme sahiptir.
Erlan Sıdıkov’un çalışmalarında, tanınmış kişilerin yaşadığı sıkıntılar, çektiği çileler, Büyük Bozkır’ın liderlerinin macera dolu hayatları tarihi kanıtlara dayanarak yazılmıştır. Bilim adamının çalışmalarının değeri olgun, derinlikli ve karmaşık yönteminden de anlaşılır.
Erlan Battaşoğlu Sıdıkov “Abay Akademisi" Bilimsel Araştırma Merkezi'nde yayınlanan çalışmalara yazdığı önsözünde Abay incelemeleri ile ilgili yeni nitelikteki çok yönlü bilimsel araştırmalar sayesinde tüm topluma, özellikle de gençlere Abay mirasının iyi tanıtılması ve yaygınlaştırılması konusunda başarılar dilediğini belirtir.
Bilindiği gibi Türk dünyasının ortak mirası ve ortak değerleri hiçbir ülkeye ait değildir. Kazak kültüründe büyük önem taşıyan Abay mirası da Türk dünyasının paha biçilmez bir değeridir. Bu bağlamda, bilim adamı Erlan Sıdıkov’un Abay ve Abay’ın çevresini tanıtmaya adanmış eserleri, Türk devletleri ve Türk topluluklarının bilim ve eğitim alanının karşılıklı işbirliği ve etkileşiminde özel bir öneme sahiptir.
