“Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu, Ed. Prof. Dr. N. BİRAY, Prof. Dr. G.K. ERCİLASUN, Dr. Öğrt. Ü. S. SAĞLAM, Bengü Yayınları, Ankara, 2020, 664 s.”
Abay’ın 175. Doğum yılı için hazırlanan ve Uluslar arası Türk Akademisi ve Avrasya Yazarlar Birliği işbirliği ile Bengü Yayınlarından 2020 yılında yayınlanan “Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu” adlı eser, 86 bilimsel makalenin yer aldığı, 92 akademisyen, yazar ve aktarmacıyı bir araya getiren hacimli bir eser. Eserin ayrıntılı bir tanıtımını yapmak, eseri okuyarak içindeki makaleleri tasnif etmek bize Abay’ı tanıtacağı için ve bu alandaki çalışmalara katkı sağlayacağı için bu yazının kaleme alınması düşünüldü.
Dünyadaki birçok farklı mekânda, farklı dillerde eserleri yayınlanmış olan Abay, doğu ve batı kültürünü sentezlemeyi başarmış, hayatı boyunca milli bir şahsiyet olarak kendine has bir ülkünün peşinden gitmiştir. Bu açıdan Abay, bütün dünyada eserleri bugün bile okunan, çağdaş, yönlendirici kimliği ile hala bilge bir şahsiyet olarak kabul edilmektedir.
Abay Kunanbayoğlu’nu anlamanın da anlatmanın da oldukça kıymetli bir iş olduğunu ifade etmek gerekir. Bu görüşten hareketle hazırlanmış “Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu” kitabı içerisinde bilge ilim adamının hayatı, ailesi, yetiştiği dönem, etkilendikleri ve etkiledikleri ve fikirleri çeşitli makalelerle tanıtılmaktadır. Eğitim, gençlik, ahlak, ilim, tabiat, aşk, yöneticilik, adalet gibi pek çok farklı konuda ortaya konan konular, makalelerin ana hatlarını oluşturmaktadır.
Bu yazıda, anılan eserdeki Abay makaleleri işlediği konular değerlendirilerek üç ana başlıkta incelenerek ele alındı.
Sınıflandırmadaki ilk bölüm; doğrudan Abay’ın hayatını, fikirlerini ve eserlerini anlatan makalelerin bulunduğu bölümdür. Bu makalelerde Abay’ın yetiştiği çevreyi tanımak, aldığı eğitimi öğrenmek; onun özellikle “insan-ı kamil” düşüncesiyle birlikte gelen ahlak, sanat, adalet, ilim, edebiyat, yöneticilik gibi konulardaki görüşlerinin temelini anlamak açısından ortaya konmuş yazılardır.
Sınıflandırmadaki ikinci bölüm; Abay’ın etkisinde kaldığı şahsiyetler ve onun takipçisi olan şairler ile onların eserleri üzerine oluşturulmuş bölümdür. Burada hem Ahmet Yesevi, Duvlat Babatayulı gibi alimlerin Abay’ın şahsi ve edebi görüşleri üzerindeki etkileri irdelenmiş, hem de Alihan Bökeyhan, Muhtar Avezov, Şakerim gibi Abay’dan etkilenmiş alimlerin çalışmalarına yer verilmiştir.
Sınıflandırılan üçüncü gruptaki yazılar ise; genellikle Abay araştırmalarının tarihi, nasıl bir gelişme yolu izlediği, bugün ne durumda olduğu ve Abay araştırmacıları ile ilgilidir.
Burada Käkitay Iskakulı, Ahmet Baytursınulı, Muhtar Avezov, Abay araştırmalarını başlatan ve bugüne kadar devam ettirerek getiren kişiler arasında sayılmaktadırlar.
Eserin değerlendirilmesinden sonra Abay’ı anlamanın çok geniş bir alanı araştırmayı gerektirdiğini söylemek mümkündür. Yeni yayınlanan “Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu” adlı eser bu açıdan ve anılan ölçütler içerisinde kaleme alınmış oldukça kapsamlı bir kitaptır.
1. Abay’ın hayatını, fikirlerini ve eserlerini anlatan makaleler:
1.1. Seyit Kaskabasov, Abay Jäne Folklor (Abay ve Folklor / Akt. Hümeyra Özbek) Abay’ın farklı edebi türlerdeki eserlerinden örnekler ortaya konarak onun halk bilimi, folklor geleneği ve bu konuda ele aldığı unsurlar yazının konusunu oluşturmaktadır.
Yazıda bu doğrultuda; Abay’ın daha küçük yaşlarda Kazak masal ve efsanelerini, atasözü ve deyimleri ile bilmecelerini, şiir ve destanlarını anladığı ve Abay’ın kendi döneminde basılan sözlü edebiyat örneklerini de araştırdığı ifade edilmiştir. Abay’ın destanların dilleri ve konularına çok dikkat ettiği de yazıda vurgulanan diğer bir husustur. Abay, Rus dilinde yayınlanan folklorla ilgili eserleri Kazak Türkçesine aktaracak kadar alanın araştırmacısı ve folklor biliminin önemine vakıf bir âlimdir. Abay Kara Sözlerinde folkloru tarihi ve sosyal açıdan karşılaştırarak incelemiştir.
1.2. Darhan Kıdırali, Türkistan’ın En Büyük Şairi
Buradaki yazı Berlin’de yayınlanan “Yaş Türkistan” adlı dergidedir. 1934 yılında bu dergide “Türkistan’ın Büyük Şairi Abay Kunanbayulı” ismiyle yayınlanan bu makalenin asıl sahibinin Prof. Dr. Tahir Çağatay olduğu ifade edilmektedir. Makalede Abay’ı yetiştiren çevre ve Kazak edebiyatı hakkında bilgi veren yazar, Abay’ı Çağatay’ın büyük düşünürü, halk taraftarı, milliyetçi bir şair olarak tanımlamıştır.
1.3. Sara Adilgereykızı Küzembayeva, Abaydıñ muzıkalıq şığarmaşılığı (Abay’ın Müzikle İlgili Eserleri / Akt. Esra Gül Keskin)
Yazıda, Abay’ın çok güçlü bir şair olması yanında oldukça başarılı bir besteci olduğu, geleneksel müzik ve folklorun mevcut türlerini de harmanlayarak çağdaş metotları Kazak müziğinin içerisine dahil ettiği ifade edilmektedir. Makale, Abay’ın müzik içerisindeki folklor ile çağdaş düşünce sistemini başarılı bir şekilde harmanladığı ve güfte ile melodik ritmi birleştirerek başarılı ürünler ortaya koyduğu ifadeleriyle sona ermektedir.
1.4. Serik Negimov, Abaydıñ şığarmaşılıq tulğası (Abay’ın Yaratıcılık Karakteri / Akt. Balsan Madi)
Abay’ın Kazak toplumuna ve Kazak yazı dünyasına felsefe, insancıl görüş, sanatsal ustalık, ilmi dünya görüşü ile ilgili yenilikler getirdiği, çağdaş düşünceyi ön planda tuttuğu anlatılmaktadır. Yazıda Abay’ın çağdaş Kazakistan edebiyatının temelini oluşturduğu, milli şiir dilini geliştirdiği, bir önder olduğu, usta bir besteci, tercüme sanatının üstadı, ana dilinin söz hazinesini başarıyla kullanan bir kişi olması gibi sıfatlarla anılan bir âlim olduğu da ifade edilmiştir.
1.5. Danday Iskakulı, Abaydıñ awdarmaşılıq älemi (Abay’ın Çeviri Dünyası / Akt. Esra Gül Keskin)
Yazıda Kazak edebi çevirilerini başlatan kişinin Ibıray Altınsarın, temelini kuran araştırmacının ise Abay olduğu belirtilmektedir. Yazıda Abay’ın yapmış olduğu çevirilerden örnekler verilmiş ve Abay’ın çeviri yapma konusunda sahip olduğu edebi görüş anlatılmıştır.
1.6. Baltabay Abdiğazulı, Abay jäne ulttıq poeziyadağı jaña arnalar (Abay ve Milli Şiirin Yeni Kaynakları / Akt. Cemile Arslan)
Makalede gelenekçilik ve çağdaşlık içeriğiyle oluşturulan güncel ve milli düşünce sisteminin Abay’ın sahip olduğu ve onu Kazak edebiyatının zirvesine çıkaracak en temel faktörlerden biri olduğu dile getirilmekte, onun yolunu açtığı düşünce sisteminin 19. yüzyılın ikinci yarısında başlayan milli edebiyatın yerini bulması ve gelişmesine de zemin hazırladığı ifade edilmektedir. Akılbay, Mağaviya, Şakerim gibi çok sanatçının bu yoldan yürüyerek yetiştiği ve sanatlarını icra ettikleri de yazıda vurgulanmaktadır.
1.7. Jabal Alşın Şoyınbet, Abaydıñ qarasözderiniñ zerttelüvi (Abay’ın Kara Sözleri Üzerine Araştırmalar / Akt. Gulvira Darmenova Akyol)
Yazıda Abay'ın Kara Sözleri aktarılmaktadır. Abay'ın Kara Sözler isimli didaktik eserinde ilmi, ahlaki, felsefi, gelenek ve görenek izlerini işleyişi ile kapsamlı fikirler bildirmesine dikkat çekilmektedir.
1.8. Abdulvahap Kara, Kazak Yazılı Edebiyatı'nın Kurucusu Abay Kunanbayoğlu'nun Hayatı ve Eserleri
Makalede Abay birçok açıdan tanıtılmaya çalışılmıştır. ‘Abay'ın Hayatı’ başlığı altında yazar, sanatçının yalnızca edebi eserleri değil ailesi ve edebi kişiliğinin oluşması üzerinde etkili olan ortam hakkında da bilgi vermiştir.
1.9. Dihan Kamzabekulı, Abay mätinindegi “İonna Ark” pen “İvan Gus” attarına qatıstı tüsinik (Abay Metinlerindeki "Iovanna Ark" ve "Ivan Gıs" Adlarıyla İlgili Düşünceler / Akt. Zehra Taşdemir)
Abay'ın ‘Kara Sözler’ eserindeki 37. sözün 8. bölümünde kullandığı sözlere atıfta bulunularak "Iovanna Ark" ve "Ivan Gıs" adlı kişilerin kim olduğu ve Abay'ın bu sözü niye söylemiş olabileceği üzerinde durulmuştur.
1.10. Sayımbay Jumağul, Abaydıñ ağartuvşılıq muratı (Abay'ın Eğitimdeki Amacı / Akt. Birkan Çay)
Yazıda Abay'ın eserleriyle oluşturmak istediği ülkü ve Kazakistan halkı üzerindeki tesiri hakkında kaleme alınmıştır. Abay’ın toplumunu geliştirmek yolunda, milli bir duruş sergilediği, gelişme ve çağdaş düşünme kavramlarının peşinde yürüdüğü, aydınlatıcı fikirleri ile geleneksel milli pedagojinin temellerini attığı ve geliştirdiği yazının işlediği konulardandır.
1.11. Janat Aymuhammet, Dinara Bergibayeva, Abay tağlımı: poeziyadağı dästür jäne intermätin (Abay Bilgeliği: Şiirdeki Gelenek ve Metinlerarasılık / Akt. Hümeyra Özbek)
Makalenin girişinde, metinlerarasılıkla ilgili inceleme yönteminden bahseden yazar, bu inceleme yönteminden faydalanarak iki metnin diyaloğa girme kabiliyeti ve metinsel benzerlikleri ile farklıları hususunda görüşlerini ortaya koymuştur. Yazar, makalede Abay’ın şiirlerini metinlerarasılık inceleme yöntemi ile ele almış, onunla farklı şairlerin şiirlerini karşılaştırmıştır.
1.12. Esim Ğarifolla, Abaydıñ hakimdigi tuvralı-I (Abay’ın Bilgeliği Hakkında I, / Akt. Tüge Aktosun)
Makale Abay’ın bilgeliğini ele almaktadır. Yazıda, Mağjan’ın Abay’ı “Altın Bilge Abay” diye anlattığı, Ahmet Baytursunoğl’nun ise “Kazakların baş şairi” dediği üzerinde durulduktan sonra Abay’ın bu bilgeliğinin hangi kaynaktan geldiği ve beslendiği konu sorgulanmaktadır.
1.13. Esim Ğarifolla, Abaydıñ hakimdigi tuvralı-II - Öleñ sözdiñ bası (Abay’ın Bilgeliği Hakkında II- Şiir Sözün Başıdır / Akt. Necmettin Biçer)
Yazara göre şiir insan ruhuna tesir eden edebi bir türdür. Abay’da bu türün en büyük ustalarındandır. Makalenin yazarı, Abay’ın kendi dönemi içinde o zamana kadar Kazak şiirinde bilinmeyen pek çok duyguyu ve edebi bakış açısını Kazak edebiyatına kattığını söyler.
1.14. Şapay Tursınjan, Kemeñger (Bilge / Akt. Sibel Aşkar)
Abay’ın yaşadığı dönemin zorluklarını aktararak başlayan yazıda sömürgeciliğin ve eziyet altındaki Kazak halkının yaşadıkları buhranlı dönemler hatırlatılmaktadır. Abay’ın bilgeliğinin bu zorlukları da sindirerek oluştuğuna dikkat çeken yazar, Abay’ın şiir anlayışının olgunluk dönemi içerisinde zirveye ulaştığını belirtmiştir.
1.15. Rakımjan Turısbek, Hakim Abaydıñ “Qarasözderi” jäne ruvhaniyat (Bilge Abay’ın “Nasihatleri ve Maneviyatı” / Akt. Ayşegül Örseloğlu, Süveyda Şahin)
Abay, onun nasihatleri ve maneviyatı dendiğinde akla gelen ilk eser “Kara Sözler”dir. Onun nasihatlerinde Kazak ulusunun geçirdiği toplumsal değişimler temel alınmış, hayat tecrübeleri ve zamanın pürüzleri ile geçmiş ve bugünün münasebetleri, geleneklerin değeri ve nesillerin bu gelenekleri anlaması için gerekli olan bağlar irdelenmiştir. Abay, ömrü boyunca bu doğrultuda aklını ve duygularını birleştirerek kâmil insan olma ve arama yolunda olmuştur.
1.16. Maksat Aliphan, Abay Qarasöziniñ özegi – iyman mänin tanıtuv (Abay’ın Kara Sözlerinin Temeli Olan İmanın Anlamını Açıklamak / Akt.R.Madakaev)
Yazıda Abay’ın Kara Sözler isimli eseri üzerinde durulmuş; insanın kamil bir varlık olması gerektiği yanında imanın manası da açıklanmaya çalışılmıştır. İnsanı diğer tüm varlıklardan ayıran ve kamil bir varlık kılan en önemli vasıf iman gücüdür. Yazıda Abay’ın şu savı özetlenmektedir; İman akıl yoluyla vardır. Allah bu yolla insanlara iyilik yapmıştır. Din yolundaki kulların Allah’a iman etmesi öncelikle akıl yürek ve kamil olmayla ilgilidir.
1.17. Nergis Biray, Baktıgül Abdıhanova, Yusuf Has Hacib’ın ‘Kutadgu Bilig’i ile Abay’ın ‘Kara Sözleri’nde Akıl
Yazı içerisinde kültürel ve uygulamalı akıl kavramları üzerinde durulmuş ortak duygu ve düşünce dünyasını yansıtan söyleyişlerin ne olduğu ele alınmıştır. Ayrıca Türk milletinin tarih boyunca kültürel kodlarının hangi yollarla aktarıldığı ve aktarımının belirlediği yol, ortaya koyduğu ortak değerler irdelenerek kültürel aktarım konusuna da dikkat çekilmiştir. İki eserde de “akıl” konusu irdelenirken metinlerarasılık yöntemi kullanılarak önce akıl kavramı açıklanmış sonra da hem Kutadgu Bilig hem de Kara Sözlerden örnekler verilmiştir.
1.18. İslamiya Halitova, Abay Qunanbayev murasındağı murat tuvralı ideyalardıñ bügingi oquv-tärbiye protsesindegi ornı (Abay Kunanbayev Mirasındaki Ülkü Hakkındaki Fikirlerin Bugünkü Eğitim Sürecindeki Yeri / Akt. Fatma Nur Karkın)
Yazıda başlıkta da belirtildiği gibi insanların ortak değerlerinden kabul edilen ve Abay’ın “Akıl, gayret ve yüreği eşit tut” felsefesi diyebileceğimiz fikirleri dile getirilmiştir. Bu felsefe yalnızca eğitimi değil insanı, kamil insan olma yolunda ilerletecek bir felsefedir.
1.19. Serikkazı Korabay, Joldasbek Mambetov, Abay – älemdik ulı tulğa (Abay Dünya Şahsiyeti / Akt. Balsan Madi, Şırın Kavanova)
Yazıda bahsedildiğine göre Abay sanatı ve şahsiyeti dünyaca tanınan ve aynı zamanda taktdir gören bir âlimdir. Yazıya göre Abay kendine has hümanist düşünce tarzıyla, başka halkların kültürü hakkındaki özgün bakış açısıyla, eğitime ve bilimsel çağdaş düşünce sistemine verdiği değer ile üretmiş olduğu modern edebiyat anlayışıyla hem bir filozof hem de çok önemli bir ilim adamıdır.
1.20. Bolat Korganbekov, Abay öleñderindegi fol’klorizm (Abay Şiirlerinde Folklorizm / Akt. Ali İhsan Acar)
Yazıya göre, Kazak edebiyatının zirve şahsiyeti Abay, gençliğinden beri kendi milletinin kültürel mirasından ve manevi kaynağından beslenip susuzluğunu gidermiştir. Bu durum onun folklara ve kültürel birikime verdiği değerin bir göstergesidir.
1.21. Galiya Akmanova, Abay qaldırğan İz – mäñgilik mura (Abay’ın Bıraktığı İz: Edebi Miras / Akt. Nezaket Esen Cürgül)
Abay Kunanbayoğlu Kazak halkının aklı, düşünce dünyası, kültürü, sanatı ile edebiyatının zirvesini tasvir eden bilge bir şahsiyettir. Abay, hem Doğu kültürüne oldukça hakim hem de Batı kültürü ve yenilikleri için çalışan önemli bir alimdir. Yazıda Abay’ın eserlerinde işlediği temalar içinde fikirleri de irdelenmiştir.
1.22. Günafis Abikenova, Gülnaz Karipjanova, Abay öleñderine kontseptilik taldav
(Abay Şiirlerinin Kavramsal Analizi / Akt. Rashid Madakeyev)
Renkler sembolik anlamlar taşır, aynı zamanda renkler milliliğin de göstergesi olan sembollerdir. Abay şiirleri de renkler ve türleri bakımından kendine has özellikler ve sembolik anlamlara sahiptir. Yazı içerisinde Abay’ın şiirleri içerisindeki kavramların renkler üzerinden taşıdığı anlamlar değerlendirilmiştir.
1.23. Gülnafis Abikenova, Epistolyarlıq janrdıñ Abay şığarmaşılığındağı körinisi (Abay Eserlerinde Edebi Mektup Türü / Akt. Yasin Zobar)
Kazak edebiyatında mektup türü ile ilgili örneklerin var olduğu açıklanarak başlanan yazı içerisinde, mektup türünün Abay’ın eserleri içerisinde de bolca kullanıldığı ifade edilmiştir. Yazıda Abay’ın mektup türündeki şiirlerinden örnekler de bulunmaktadır..
1.24. Marat Bekbosınov, Abay jäne şığıs ruvhaniyatı (Abay ve Doğu Maneviyatı / Akt. Ezgi Yıkmış)
Yazıda da bildirildiğine göre, Abay’ın yaşadığı dönemde Kazak halkı sömürgeci bir zihniyetin esareti altında yaşamaktadır. Bu dönemde Abay’ın eserlerindeki Doğu ile ilişkiler ve Doğu etkisinden sadece Arap medeniyeti ve İslam dini felsefesi anlaşılmalıdır. Yazıda Abay ve manevi yönü üzerinde durulmakta Doğu kültürünün önemine atıfta bulunularak ondaki İslam dininin hümanist vasfının önemi de ortaya konmuştur.
1.25. Marat Bekbosınov, Janagul Sametova, Ulusal Ruh ve Abay
Yazıda, Abay’ın halk arasında yer alan milli spirütalizm ile ilgili olarak eserlerinde sömürgeye karşı üç farklı noktaya değindiği, bu görüşleriyle hem özgün hem de halkı için mücadele eden bir figür oluşturan Abay’ın Kazakların kendi milli düşüncesini, gelenek ve göreneklerinin kıymetini her zaman anlatmaya çalıştığı ifade edilmektedir.
1.26. Ayjan Hibadullina, Abay Karasözlerindeki publisistikalıq sarın (Abay’ın Kara Sözlerindeki Gazetecilikle İlgili Konular / Akt. Emre Tunçkın)
Makalede belirtildiği üzere, Abay, şairliği ile birlikte Kazak gazeteciliğinin topluma yerleşip büyümesine, gelişmesine yol açmış bir basın kahramanıdır. Temelde ele aldığı konular eğitim, halkı aydınlatma, felsefe, edebiyat, sanat, ahlak ve toplumsal meselelerdir.
1.27. Ekrem Ayan, Abay Dönemi Kazakistan’da Sosyoekonomik ve Siyasi Durum
Yazıya göre Abay, kendi döneminin en güçlü şairidir. O, çevresindeki şairlere tesir etmiş ve kendisinden sonra milliyetçi şairlerin yetişmesine katkı sağlamıştır. Abay’ın çocukluk dönemi 19. yy’ın ortalarında, Kazakistan’da Çarlık ve sömürge siyasetinin ilk döneminin sona erdiği zamanlarda geçmiştir. Yazar, makalesinde bu dönemleri anlatmaktadır.
1.28. Cemile Kınacı, Kurgudaki Abay’ın Rus Algısı
Yazıda Muhtar Avezov’un “Abay Yolu” isimli eserinden ve eserde Rus Kültürüne bakış açısının kurgusal olduğundan bahseden yazar, aynı zamanda Abay’ın yaşadığı dönem içerisinde Ruslardan görülen büyük zulüm yanında insan olmanın saygı gerektirdiği düşüncesinin de Ruslar vesilesiyle gerçekleştiğini belirtmektedir. Eserde Abay’a yardım eden Petroviç ve Pavlov gibi şahısların varlığı ile Abay’ın Ruslarla dostluğu üzerinde durulmuş ve olumlu bir algı oluşturulmuştur.
1.29. Samet Azap, Abay’ın “Her Şeye Heveskar Olma” Şiiriyle Nasihatlari (Kara Sözleri) Arasında Metinlerarası İlişkiler
Makalede Kazak halkının gelecek kurgusunun oluşmasında önemli bir fikir adamı olan Abay Kunanbayev’in Kara Sözleri ve şiirlerinde ortaya koyduğu düşüncelerle devrinin önemli bir âlimi olduğu anlatılmaktadır.
1.30. Aysel Baytok, Abay Kunanbayev’in Eserlerinde Kadın
Makalede kadının Kazak toplumunda ve Abay’ın yaşadığı dönem içerisindeki yeri konumlandırılmıştır. Onun şiirlerinde kadın farklı durumlarda karşımıza çıkıyor olsa da özellikle sevgisi ve şefkatiyle eşini sakinleştiren, ailede huzuru sağlayan bir birey olarak kendine yer bulmuştur.
1.31. Zhazira Otyzbay, Abay’ın Eserlerinde Rus Edebiyatının Etkisi ve Şiirlerinde Rusça Alıntı Sözcükler
Yazıda, Rus diline vakıf olan Kazakların, Rus edebiyatının önde gelen isimlerinin eserlerini Kazakçaya aktardıkları, bu süreçte Rus edebiyatının da Kazak edebiyatını etkilediği ifade edilmektedir.
1.32. Nurgül Tilebaldina, Abay şığarmaları – bilim men tärbiye quralı (Abay Eserlerinin Bilim ve Terbiye Kuralları / Akt. Nezahat Duru)
Yazıya göre Abay’ın şiirlerinin ve Kara Sözler’inin en önemli nesnesi insan ve asıl maksadı ise insan terbiyesidir. Yazı içerisinde Abay’ın bu maksatla fikirlerini belirttiği terbiye kuralları üzerinde durulmuştur.
1.33. Kuralay Tölebayeva, Gülnur Mürselim, Abay tragediyasındağı Abay beynesi
(Abay Trajedisindeki Abay Tipi / Akt. Ömer Fatih Öztürk)
“Abay trajedisi” Abay’ın ilk defa sahnede canlandırdığı eserdir. Makale içerisinde bu trajedide yer alan Abay tipi konu edinilmiştir.
1.34. Soner Sağlam, Abay Yazınında Gençlik İdeali: Abdirahman
Makalede, Abay’ın çok genç yaşta kaybettiği oğlu Abdirrahman ile bir gençlik ideali oluşturması ele alınmaktadır. Abay, bir gençlik ideali ortaya koymaktadır. Bu ideali oğlu Abdirahman’ın şahsında somutlaştırır, genç yaşta kaybettiği Abdirahman, Abay’ın gençlik idealinin adıdır.
1.35. Karlığaş Sarbasova, Abay şığarmalarındağı qarsı mändi sözderdiñ qoldanısı (Abay Eserlerindeki Zıt Anlamlı Sözlerin Kullanımı / Akt. Kübra Mavi)
Zıt anlamlı sözlerin dünyadaki nesne ve kuruluşların vasfını, niteliğini az ya da çok olma özelliğini, ölçüsünü, hacmini karşılaştırıp, birbirine karşı kullanma yolundan ortaya çıktığı yazı içerisinde belirtilmiştir. Abay’ın zıt anlamlıları sık kullanmasının asıl sebebinin de bu olduğu görüşü makalede belirtilmiştir.
1.36. Cemile Arslan, Abay Kunanbayulı Kimdir?
Yazıda, Kazak halkının kıymetli âlimi Abay Kunanbayoğlu tanıtılmaktadır. Hem şair hem de yazar olan Abay’ın 200’e yakın şiiri, 3 destanı, 45 nesri ve ayrıca çevirileri olduğu, kendisinden sonra yetişen şair ve aydınlara tesir ettiği; milli mücadele, siyaset ve pedagoji alanında “A.Baytursınulı, M.Jumabayulı, M.Duvlatulı gibi isimlerin yetişmesine vesile olduğu anlatılmaktadır.
1.37. Mehtap Solak Sağlam, Abay Yazınında Temel Değerler
Abay’ın eserlerinde sosyal eleştirinin ön plana çıktığı, fakat onun hiçbir zaman sadece eleştiriyi hedeflemediği, yazdıklarıyla adeta toplumdaki çözülme ve bozulmaya ayna tuttuğu, onun kaleminden çıkan her bir mısrada bir medeniyet tasvirinin söz konusu olduğu yazının içeriğini oluşturmaktadır. Yazı, Abay yazınının bir bakıma ideal Kazak tipini ve ideal toplum yapısını ortaya koyduğunu ifade etmektedir.
1.38. Yaşar Sözen, Abay’ın Bilim ve Eğitim Hakkındaki Görüşleri Üzerine Bir İnceleme
Yazara göre Abay, şiir ve Kara Sözlerinde her türlü dini, milli, ahlaki, sosyal ve siyasi konuyu ele almakta, açıklamakta ve bu konularla ilgili sert eleştiriler yapmaktadır. Bu konulardan biri de bilim ve eğitimdir. Şair bilim ve eğitime ayrı bir önem vermekte ve bilim ve eğitimi bütün şiir ve Kara Sözlerinde özenle işlemektedir.
1.39. Aygül Türikpenova, Kazak Edebiyatının Kurucusu Abay Kunanbayev’in Kara Sözlerindeki (Nasihatler) Felsefi Düşünceler
Yazıda, Kara Sözlerin Kazak halkının yokluk, kötü idare ve toplumsal hayattaki eşitsizliklerle sınandığı ve tarihi gerçekliği olan bir zaman dilimini kapsadığı ifade edilmiştir. Makalenin yazılma hususu da burada ortaya konulmuş, bu zor dönemde ortaya çıkan Kara Sözler’in içerisinde Abay’ın pek çok felsefi görüşünden söz edilmiştir.
1.40. Betül Aman, Kazakların Toplumsal Özelliklerinin ve Kültürünün Abay Kunanbayev’in Şiirlerine Yansısı Üzerine Bir Deneme
Yazara göre Kazak edebiyatının batıya açılmasını sağlayan şair, duygu ve düşüncelerini çağdaş bir çerçevede anlatmış, sürekli yenilenmeyi prensip edinmiştir. 18. Yüzyılın sonunda Kazakistan’ın büyük bölümünün Rusların elinde olması, Rus baskıları ve işgaller sebebiyle halkın düşmüş olduğu durum, geçirilen ağır sınavlar Abay’ın şiirlerinde ve nesirlerinde yerini almış; o, bunları realist bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir.
1.41. Süveyda Şahin, Abay Kunanbayev, “Kara Sözlere” Göre Devlet ve Devlet Yönetimi
Yazara göre Abay, “Kara Sözler” adlı eserinde devlet yönetiminde ve yöneticilerde olması gereken özellikleri sayar. Yönetici özellikle adil olmalıdır. Yönetici, milletin dolayısıyla da devletin çıkarlarını gözetmelidir. İkiyüzlü ve riyakâr olmaktan kaçınmalıdır. Toplumu bir arada tutabilmeli, düzeni sağlamalı ve ortamda kargaşa çıkmasını engellemelidir. Bunları da temeli töreye dayanan hukuk kurallarıyla sağlamalıdır.
1.42. Ulviye Topçu Öztürk, Abay’ın Şiirlerinde Gönül Dünyası
Abay’ın şiirlerinde kullandığı, geniş anlama sahip “gönül” kelimesinin nasıl kullanıldığı, dilbilgisinin hangi yapılarından faydalanıldığı yazının içeriğini oluşturmaktadır.
1.43. Özge Cinkara, Abay’ın Şiirlerinde Sevgilideki Güzellik Unsurları
Abay Kunanbayev’in şiirlerinde, divan ve halk edebiyatında da kullanılan sevgili ve sevgilideki güzellik unsurları ile ilgili hangi benzetme ve ifade yollarına başvurulduğu yazının konusunu oluşturmaktadır. Kazakistan sahasındaki bir şairin şiirlerindeki benzetme unsurları ile Anadolu sahası içerisinde kullanılan benzetme unsurları arasında çok önemli benzerlikler görülmektedir.
1.44. Gülsün Gökkaya, Abay Kunanbayev’in Kara Sözleri ve Şiirlerinde İdeal ve Kamil İnsan
Makalede, Abay döneminde meydana gelen bazı olaylar aktarılmış ve yozlaşmış toplum fertlerine karşı Abay’ın eleştirileri ve ideal bir tip ortaya koymaya çalıştığı vurgulanmıştır.
1.45. Emel Coşkun, Abay Kunaybayulı’nın Şiirlerinde Akıl Kavramı
Yazıda, Abay’a göre akıllı ve akılsız insan arasındaki farkların ne olduğu, cehaletin insanlığı saran bir veba olduğu, aklın ise insanı doğru yola yönelten bir pusula kabul edilmesi gerektiği ifade edilmektedir. Şaire göre akıl, gayret ve yüreği bir araya getirebilmek önemlidir ve bunu da sadece bilim gerçekleştirebilir. Bilim çok değerli ve önemlidir ancak esas olan insanın önce kendisini bilmesidir.
1.46. Cemile Arslan, Kazak Edibi Bilge Abay Kunanbayulı
Abay Kunanbayoğlu’nun hayatı hakkında kısa bir özetle başlayan makale içerisinde genel itibariyle, Abay’ın hayatı boyunca yaptığı çalışmalardan bahsedilmiştir. Ayrıca Abay’ın yazmış olduğu şiirlerden farklı tematik unsurlarla örnekler verilmiş güçlü bir edebi şahsiyet olan Abay hakkında bilgi aktarımı yapılmıştır.
1.47. Sevcan Fidan, Abay Kunanbayulı’nın Şiirlerinde Ölüm Teması
Yazılarında ve şiirlerinde realist bakış açısını koruyan Abay’ın ölümü de gerçekçi bir bakış açısıyla ele aldığını ifade eden yazıda, ölüm karşısında sabırlı olmak gerektiği ve ölümü Allah’ın emri olarak kabul etmek gerektiği vurgulanmış; Abay’ın ölümden korkusu olmadığı, ölümün gerçek olduğu, zamanı gelince gerçekleşen bir şey olduğu belirtilmiş ve Abay’ın ölüm konusunda kaderci bir anlayışa sahip olduğu söylenmiştir.
1.48. Esen Merve Gözüşirin, Abay Kunaybayulı’nın Şiirlerinde Tabiat
Yazara göre, Abay tabiat şiirlerinde anlatımı gerçekçi şekilde kullanarak bu şiirlerinde çoğunlukla Kazak kültürünün ögelerini tercih etmiş ve Kazak kültürünü tabiatla harmanlayarak yer yer didaktik üslubunu devam ettirmiştir. Tabiatı sembol olarak kullandığı şiirlerinde Abay, henüz çöküş yıllarının başında olan Kazak halkına nasihatlerde bulunmuş, zaman zaman da eleştirmiştir.
1.49. Zehra Taşdemir, Abay Kunanbayulı’nın Şiirlerinin Konularına GöreTasnifi
Yazar, Abay’ın şiirlerini konulara göre sınıflandırmış, bu yolla onun işlediği temaları da belirlemiştir. O, şiirlerinde halkını okumaya teşvik ederek ilim, sembolik ve gerçekçi tasvirlerle tabiat, toplum için önemini vurgulayarak sanat, cehaleti yok etmekten söz ederek eğitim, adil olmayı vurgulayarak yönetici ve yöneticilik, dost ve düşman, aşk, gençlik, ahlak, adalet, ölüm gibi temaları işlemiştir.
1.50. Orhan Söylemez, Abay Kunanbayoğlu ve “Elifbe” Şiirinin Düşündürdükleri
Abay’ın 19 yaşındayken yazdığı “Elifbe” şiirinin küçük yaşlardan beri aldığı dinî diğer bir ifadeyle skolastik eğitimin şair üzerinde etkili olduğu belirtilen makalede, Abay’ın bu şiirinin Türk, Arap ve Fars edebiyatlarına göre değerlendirildiğinde “taklit” olarak yazıldığının düşünüldüğü belirtilmektedir. Şiirin başlığının “Elifbi”nin Kuran’ın kilidi olduğu yazıda açıklanmaktadır. Abay bu şiirinde açık bir anlatıma başvursa da “İslami” tarzda simgesel bir dil kullanıldığı da ifade edilmektedir.
2. Abay’ın etkisinde kaldığı şahsiyetler ve onun takipçisi olan şairler ile onların eserleri üzerine oluşturulmuş makaleler:
2.1. Darhan Kıdırali, Abay ve Mercani Dünya Görüşü
Makale içerisinde Abay’ın özellikle doğu kültürü ve din ile ilgili fikirlerinin oluşmasında etkili olan kitaplar ve şahıslar üzerinde durulmuştur. Bu durum özelinde 19. Yüzyılda ceditçilik hareketinin öncülerinden olan Mercani’nin önemi vurgulanmış ve Abay’ın faaliyetlerinde Mercani’nin etkisi ortaya konmuştur.
2.2. Kayım Muhammedhanov, Turağul Abayulı Qunanbayev (Abay Kunanbayev’in Oğlu Turağul / Akt. İbrahim İnal)
Yazar makalede Abay’ın öğrencileri ile ilgili ilk araştırmalara onun çocukları üzerinden yapılacak araştırma ile başlayacağını belirterek, bu doğrultuda bir alim olan Turağul hakkındaki incelemesi ile ilgili yazısını kaleme almıştır.
2.3. Dosay Kenjetay, Abay murası – Qazaq diniy tanımınıñ aynası (Kazak Dini Kavramının Aynası: Abay Mirası /Akt. Balsan Madi, Özden Yeler)
Makalede yazar Abay'ı Kazakların din anlayışını tasvir eden bir temsilci olarak değerlendirmiş ve yazı içerisinde Kazak halkının görüşlerinin Abay'da can bulduğunu belirtmiştir. Bu doğrultuda Abay'ın tarikat yoluna düşen bir sufi olmadığını, dünya görüşü ve fikir sistemi vasıtasıyla Kazakları mutlu etme ülküsünde olduğunu belirtmiş, "insan-ı kamil" arayışında olan âlimin Yesevi yolundan beslenen mirasçılardan olduğu üzerinde durulmuştur.
2.4. Sultanhan Akkulı, Güljanat Ercilasun, Kazak Bozkırlarının Akademikleri: Abay Kunanbayev ve Alihan Bökeyhan
Yazıda anlatılmak istenen temel düşünce Abay’ın, Abay araştırmaları bayraktarı, Alaş ruhunun en önemli temsilcisi Alihan Bökeyhan üzerindeki tesiridir. Yazıya göre özellikle şiirde eleştirel düşünceyi Abay’dan sonra ilk sürdüren kişi Alihan Bökeyhan’dır.
2.5. Serikzat Düysenğazı, Duvlat jäne Abay (Duvlat ve Abay / Akt. Nezaket Esen Cürgül)
Makale içerisinde Abay ve Abay’ı derinden etkileyen sanatçı Duvlat anlatılmıştır. Oluşturdukları şiirler üzerinden karşılaştırmalar yapılmış olup Kazakistan’ın manevi yaratıcılığı en yüksek, benzersiz şairi Abay’ın kimden etkilenmiş olabileceği sorusu üzerine yola çıkılarak oluşturulma amacı belirlenen bir yazı ifade edilmiştir.
2.6. Akbota Ahmetbekova, Yasaviy men Abaydıñ poetikalıq dästüri (Yesevi ile Abay’ın Nazım Geleneği / Akt. Sema Eynel)
“Abay’ın felsefi şiirlerinin dayanağı nerededir?” sorusu düşünüldüğünde yazının yazılma amacı ortaya konmuş olacaktır. Yesevi’nin vermiş olduğu tasavvufi dersler vaazlar ve öğütler, kaleme aldığı şiirleriyle felsefi meselelerin şiirlerde işlenmesini sağlamış, Abay da aynı geleneğin Kazak toplumundaki temsilciliğini yapmıştır.
2.7. Farida Ğaynullina, Abay i Duvlat Babatayulı: k probleme issledovaniya roli predşstvuyuşçey iiteraturı v duhovnom poetiçeskom stanovlenii poeta (Abay ve Duvlat Babatayulı: Manevi Olarak Edebiyatın Problemlerinin Bulunması ve Şairlerin Şiirlerinin Yapısının Rolü / Akt. Balsan Madi)
Yazar, makalesinde çağdaş ‘Abaybilimi’nin güncel ve az incelenen meselelerinden biri olduğunu belirtmiş, Abay’a etki eden en önemli alimlerden Duvlat’tan bahsetmiştir. Duvlat Babatayulı’nın Abay’ın şiirsel yönünün oluşumunda paha biçilmez rol oynayan çok yetenekli âlimlerden olduğu da yazıda ifadeedilmiştir.
2.8. Guljanat Aşimova, Qunanbayev, Ş. Qudayberdiyev, M. Ävezov Şığarmalarındağı filosofiyalıq, ağartuvşılıq ideyalardıñ sabaqtastığı (Mahmut Tüyebayev Abay Kunanbayev, Şakerim Kudaybardiyev, Muhtar Avezov Eserlerindeki Felsefi Fikirler / Akt. Birkan Çay, Yasin Zobar)
Yazıya göre bu üç âlimin fikirlerinin önemi onların kaybolmayan, Kazak halkı içinde asırlarca nesilden nesile aktarılan fikirlerinden ileri gelmektedir. Bu fikirlerin oluşmasında etkili olan büyük alim Abay’dır. Abay’ın oluşturduğu sanat anlayışının M.Avezov ve Şakerim’e şairlik yolu açtığının belirtildiği yazı içerisinde Kazak halkının milli övünç kaynağı olarak gördüğü üç şair ele alınmıştır.
2.9. Caylavhan Kojağulov, Talğat Kabışev, Qazaqtıñ Abayınday bolmasam da (- “Evgeniy Oneginniñ” jır nusqalarınıñ tekstologiyası (Kazakların Abay’ı Olamasam da Onegin’in Şiir Nüshalarının İncelenmesi / Akt. Sara Amirtayeva)
Makalede Kazak edebiyatı tarihinde “Yevgeniy Onegin” romanından ilk defa bahsedilen Abay eseri ile İlyas Jansügirov’un çevirisi ve halk arasında Eset Naymanbayulı eseri diye bilinen üç nüshanın bir araya getirilmesiyle oluşan eserinden bahsedilmektedir.
2.10. Erkebulan Mukaşev, Abaydıñ aqın şäkirti Üväyis Şondıbayulınıñ “İvanuşka duraçok” avdarması (Abay’ın Öğrencisi Şair Veys Şondıbayuı’nın Çeviri Eseri “Ivanuşka Duraçok/Aptal Ivan” / Akt.Burcu Sarıkaya)
Şair Veys’in destandaki olayları Kazak okuyucuların anlayışına uygun şekilde Kazak masal geleneklerinde yazdığı belirtilerek başlayan makalede onun önemli bir reformist ve milliyetçi olduğu okuyuculara aktarılmıştır. Veys’in tercümesinde Abay geleneğinin zevkinin görüldüğü vurgulanmaktadır.
2.11. Aliya Sabırova, Abay men Şäkerim änderiniñestetikası men muzıkalıqkörkem tili
(Abay ve Şakerim Türkülerinin Estetiği ile Müziğin Sanat Dili / Akt. Balsan Madi)
Abay’ın eserlerinde Doğu kültürü ile Rus kültürü dolayısıyla tanıdığı Batı kültürünün zenginliği birlikte görülür. Büyük alim Abay’ın ve yetiştirdiği Şakerim’in türkülerinin ve bu müzik dilinin sanatlı söyleyişiyle ilgili incelemelerin bulunduğu makalede, Abay ile Şakerim ezgilerinin çoğunluğunun ezgi icrasından bahsedilmiş, halk türkülerinde oluşan basamakların fonksiyonel anlamını değiştirmeden seslerin arasındaki ilişkilerin özgürlüğüne yol açan ve usul kavramının kapsamını büyüten etkenlere dikkat çekilmiştir.
2.12. Jadira Tölevkonır, T. Käkişev zerttevlerinde Mağjan men Säken poeziyasındağı Abay dästüriniñ jalğastığı (T. Kakişev’in Eserlerinde Mağjan ve Saken Şiirindeki Abay geleneğinin Sürdürülmesi / Akt. Damla Erdumlupınar)
Yazı, Kazak yazılı edebiyatının temelini kuran, şiire biçimsel yenilikler getirerek kendi damgasını vuran ulu şair Abay’ın bıraktığı edebi mirastan ve Kakişev’in bazı şiirlerindeki Abay geleneğinden bahsedilmektedir.
2.13. Sevgi Cihangir, Abay Kunanbev’in Şiirleri ve Kutadgu Bilig’de Sözün Önemi
Yazara göre, Abay Kunanbayev ve Yusuf Has Hacip de halkı bilinçlendirme sorumluluğuyla hareket eden şahsiyetlerdir. Makalede gerek Abay gerekse Yusuf Has Hacib’in sözün önemini anlattıkları ifadelerinin Türk kültürünün, ortak düşünce dünyasının bir tezahürü olduğu belirtilmiştir.
2.14. Didem Gülçin Erdem, Hikmet Geleneği Bağlamında Abay Kunanbayev’in Nasihatleri
Makalede hikmet geleneği ve Abay’ın bu doğrultuda oluşturmuş olduğu “Nasihatler” isimli nesir eseri ele alınmıştır. Abay’ın eserinin toplum hayatının düzenlenmesi noktasında olduğu kadar devlet yönetimine ilişkin önermelerinin olması sebebiyle eseri bir siyasetname olarak da değerlendirebileceğimizi, Nasihatler’de Abay tarafından toplum inşa modeli sunulduğunu iddia etmek de mümkündür.
2.15. Ezgi Yıkmış, Abay ve Dostoyevski’de Ahlak Anlayışı
Makalede Rus edebiyatından F.Dostoyevski ile Abay’ın ahlak anlayışları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Yazara göre, iki düşünür de yaşadıkları dönemin şartları içerisinde ideal insan olma yolunda toplumlarına yol göstermişlerdir. Savundukları fikirler ve çizdikleri ahlak çerçevesi bugün de geçerliliğini koruyan değişmez unsurlardan oluşmaktadır.
3. Abay araştırmalarının tarihi, nasıl bir gelişme yolu izlediği, bugün ne durumda olduğu ve Abay araştırmacıları ile ilgili makaleler:
3.1. Muhtar Avezov, Abaydı tanuv (Abay Araştırmaları / Akt: Selcan Yeşim Ünal)
Yazıda Kazakistan’da yapılan asıl Abay çalışmalarının Rus devriminden sonra geliştiği ve Rus devrimine kadar olan çalışmaların yeterli seviyede olmadığı belirtilmiştir. Abay hakkındaki ilk çalışmalarda Muhtar Avezov’un önemli bir yeri olduğundan da bahsedilmiştir.
3.2. Mekemtas Mırzahmetulı, Abay murasın alğaş ret zerttep nasiyhattavşılar (Abay Mirasının İlk Araştırıcıları / Akt. Rukiye DAŞBINAR)
Abay’ın ölümünden sonra onun edebi ve şahsi kişiliğini halka anlatmak isteyen araştırmacılar, şairin mirasını, basın aracılığıyla genç nesillere aktarmayı hedeflemişler ve bu doğrultuda çalışmalar yapmışlardır. Yazıda Abay’ı ve fikirlerini tanıtmak için çalışan bazı düşünürler tanıtılmış ve onların Abay’ı hangi konuda Kazakistan halkı için tanıtmaya çalıştıkları ifade edilmiştir.
3.3. Koyşığara Salğaraulı, Tanım baspaldaqtarı (İdrak Basamakları / Akt. Balsan Madi, Ömer Bozkurt)
Abay’ı araştıranlar onun kimi okuduğu ve kimden etkilendiği hususunda kesin bir şekilde isimler ortaya koyarken bu belirtilen isimlerin Abay ile ilişkilerini delilleri ile ortaya koymadıkları hususu yazının oluşmasındaki temel sorun olarak ele alınmıştır.
3.4. Tursın Jurtbay, Bolatözek – Qayım Muhamedhanov (Bolatözek – Kayım Muhammedhanov / Akt. Nergis Biray, Cemile Arslan)
Bu yazıda Kayım Muhammedhanov’un Abay mirasının yazıya geçirilmesi hususunda çok çalışkan bir araştırmacı, tarihsel gelişime vakıf bir tarihçi, bibliyograf, metin bilimci, Abay’ın şiirleri için monografik çalışmalar yapan bir metin düzenleyici ve folklorist olarak yaptığı çalışmalardan bahsedilmektedir.
3.5. Aygül İsimakova, Tävelsizdik kezeñindegi Abaytanuv (Bağımsızlık Döneminde Abay Bilimi / Akt. Emre Uslu)
Makalede Sovyetler Birliği’nin yıkılmasının ardından yaşanan bağımsızlık döneminde yapılan Abay çalışmaları anlatılmaktadır.
3.6. Shynar Seitova, M. Ävezov şığarmalarındağı keybir etnonimderdiñ tarıyhıy lingvomädeniy üväji (Muhtar Avezov'un Eserlerindeki Bazı Yapıların Tarihsel ve Dilsel Karakterinin Karşılığı / Akt.Emre Uslu)
Makalede Muhtar Avezov ve eserleri üzerindeki ilmi incelemeler, Kazak halkına bırakılan büyük bir miras olarak tanımlanmış, Avezov'un eserleri ve onun bu eserler üzerindeki tarihî ve dile dair görüşlerine yer verilmiştir. Avezov'un özellikle Abay Yolu romanında dikkat çektiği etnonimlerin eserin anlaşılması için tam olarak açıklanması gerektiği görüşü de ifade edilmiştir.
3.7. Bavırjan Amankeldiulı Erdembekov, Abaydı tanuv mäseleleri (Abay Araştırmalarının Sorunları / Akt: Dilek Tura)
Makale içerisinde başlıktan da anlaşılacağı üzere Abay araştırmalarında karşılaşılan sorunlardan bahsedilmektedir.
3.8. Gülziya Pirali, Abay jäne M. Ävezov (Abay ve Muhtar Avezov / Akt:Sara Amirtayeva)
Makalenin konusu Abay bilimci kıymetli âlim M.Avezov’dur. Özellikle onun Abay Biliminin Meseleleri ve Abay ile Avezov isimli eserleri üzerinde durulmuşsa da Avezov’un Abay hakkında yaptığı diğer çalışmalar ve örneklerinden de sıklıkla bahsedilmiştir.
3.9. Şayza Doskeyeva, M. Ävezovtıñ “Abay Jolı” roman-epopeyasındağı şeşendik sözder qoldanısı (Muhtar Avezov’un Abay Yolu Romanındaki Veciz Sözlerin Kullanımı Hakkında / Akt. Onur Tarlacı)
Bu makalede Avezov’un Abay Yolu adlı destansı romanı ve bu romanda veciz sözleri kullanışı üzerindeki ustalığı incelenmektedir.
3.10. Danagül Mahat, Keñestik totalitarlıq jüyeniñ ulı Abay murasına şabuvılı (Sovyet Totaliter Rejimin Büyük Abay Eserlerine Saldırısı / Akt. Balsan Madi)
Özellikle 1946 yılında yazar, şair ve oyun yazarlarının cumhuriyet genelinde toplantılar düzenlemesi, yazarlar ve sanatçıların edebi eserleri ve oyunları hakkında fikir alışverişinde bulunmaları gibi meseleler yazının konusunu oluşturmaktadır.
3.11. Rısgül Abilhamitkızı, Abaytanuvdıñ qalıptasuv, damuv kezeñderi (Abay Araştırmaları İlminin Ortaya Çıkışı ve Gelişim Evreleri / Akt. Sema Eynel)
Makalede Kazak Milli Edebiyatının klasiği olarak tanıtılan Abay’ı araştırmanın, Kazak halkının ruhani dünyasını ortaya çıkarmak ve sömürge döneminde milletin özgürlük uğruna çırpınışını öğrenmek olduğu ifade edilmiş ve Abay araştırmaları ilminin ortaya çıkışı çok kıymetli bir sebebe bağlanarak gelişim evreleri irdelenmiştir.
3.12. Talğat Kabışev, Saylavhan Kojagulov, Textual study of Abay’s first publications
(Abay’ın İlk Yayımlarının Metin İncelemesi / Akt. Fatma Abtekin)
Yazıda Abay hakkındaki ilk çalışmaların ve özellikle Kekitay üzerinde durulmaktadır. Abay’ın çalışmalarını sistemleştirmek adına düzenlemeleri yapan ilk kişi Kekitay’dır. Bu dönemdeki çalışmaların tam anlamıyla yapılamaması sonucu Abay araştırmalarının asıl sistemli olarak araştırılması Avezov’un incelemeleriyle mümkün olmuştur.
3.13. Ayjan Kartayeva, Abay jäne Muhtar Ävezov (Abay ve Muhtar Avezov / Akt. Onur Tarlacı)
Makalede büyük düşünür Abay’ın hayatı ve ile şairlik yolunun Avezov’un yazarlık hizmetinin esas teması olduğundan bahsedilmektedir. Makalede Avezov, Abay hakkında yazan, onun edebi mirası hakkında en sistemli araştırmayı yapan, şairin mirasını 17 yıl kadar aralıksız araştırma ve incelemeyle meşgul olan kişi olarak tanıtılmaktadır.
3.14. Şınar Keñesbayeva, Qazaq Ädebiyetindegi Abay dästüri jäne T. Ämirenov şığarmaşılığı (Kazak Edebiyatındaki Abay Geleneği ve Amirenov’un Eserleri / Akt. Ömer Fatih Öztürk)
Makalede, Kazak Edebiyatındaki Abay geleneğinin Kazak halkı için bir büyük değişim olduğu ifade edilmiş, bunun 20. yüzyılın başında edebiyata girdiği belirtilmiştir. Makaleye göre bu büyük kaynak o günden bu güne kadar gelişmiş, seviyesini hiç düşürmemiştir. Yazıda, bu kaynağın ve Abay’ın bayraktarlığını yaptığı bu edebi görüşün temsilcilerinden de bahsedilmiştir.
3.15. Ravşan Mukajanova, Muhtar Ävezovtiñ şığarmaşılıq jäne zerttev eñbekterindegi Abay taqırıbı (Muhtar Avezov’un Sanat ve Araştırma Yazılarında Abay Teması / Akt. Gonca Pehlivan)
Makalede Avezov’un yalnızca Kazak diyarında değil dünya edebiyatında iz bırakan bir âlim olduğundan söz edilmektedir. Yazara göre Abay’ın manevi mirasını en iyi çalışanlardan olan Avezov hem sanat görüşleriyle hem de yaşama biçimiyle Abay’dan etkilenmiş, Abay’ın dünyası ile benzer bir yaşam sürmüştür.
3.16. Kahraman Mutlu, Abay Edebiyat Mektebinin Kurucularından Kayım Muhammedhanov -
Çok önemli bir Abay araştırmacısı olan âlim Kayım Muhammedhanov ve onun yapmış olduğu çalışmalar makalenin konusunu oluşturmaktadır.
3.17. Assem Kassymova, Abay muraların jıynaqtav, zerttev, oqıtuv mäseleleriniñ tariyhiy sıypatı (Abay’ın Mirasını Toplama, Araştırma, Okutma Meselelerinin Tarihi Vasıfları / Akt. Zeynep Pekel)
Makalede Abay’ın edebi eserlerindeki tarihi gerçekler, Kazak halkının yaşam tarzıyla bağlantılı olarak ele alınmıştır. Makalede Abay’ın akınlığını tanıtan iki konuya yer verilmiştir: Akının yazılı edebiyata getirdiği eğitim ve yenileşmeye dair fikirleri ve onun tabiat coşkusuyla yazdığı şiirlerinin Kazak şiirine getirdiği yenilikler.
3.18. Baljan Şoyınbet, Abaytanuvdıñ jaña belesi (Abay Araştırmalarının Yeni Zirvesi / Akt. Sımbat Sarsenbayeva)
Abay ilmi Araştırma Enstitüsü’nün Abay mirasını toparlayarak, inceleme ve anlatma işlerine başladığı ve bu çalışmaların Abay araştırmacılığına yeni bir soluk getirdiği makalenin içeriğini oluşturmaktadır.
4. Sonuç ve Değerlendirme
“Aklı, gayreti ve kalbi birlikte tut. O zaman başkalarından farklı olursun.” vecizesi üzerine bile kitaplar yazılabilecek olan Abay Kunanbayoğlu, ömrü boyunca akıl ile gayretin getirdiği bilimsellik ve çağdaşlık üzerine pek çok çalışma üretmiştir. Onun bu çalışmaları Kazak toplumundan doğan bir ırmak gibi öncelikle doğduğu topraklara ışık olmuş daha sonra ise vecize üzerinde durulan asıl önemli nokta olan, kalbi duygular vesilesi ile dünya üzerindeki tüm insanlara sirayet etmiştir.
Abay Kunanbayoğlu fikirleriyle ve edebi yönüyle çağdaş Kazak edebiyatının kurucusu olmuş, sonrasında yetişecek çok kıymetli ilim insanlarına kaynaklık etmiştir. Onun “insan-ı kamil” düşüncesiyle sürdürdüğü ömrü halen tüm dünya üzerinde takdir edilip, örnek alınan bir unsur olmuştur.
“Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu” kitabı içerisinde bilimsel ve akademik makalelerin bulunduğu Abay çalışmalarıyla oluşturulmuş çok kapsamlı bir edebî kaynak olarak ortaya konmuştur. Böylesine kıymetli bir kitabın incelendiği makalemizde değerlendirme yapmak da hiç şüphesiz ki kolay olmayacaktır.
Eser, bu alanda belki bir edip çevresinde makalelerin derlenmesi ve yenilerinin üretilmesiyle oluşturulan bir tür “biyografi” çalışması niteliğindedir. Alandaki bu tarz ilk çalışmalardan olduğu ifade edilebilir. Eserde, farklı makalelerden hareketle Abay Kunanbayoğlu’nun hayatı, eserleri, hayata bakış açısı, fikri yapısı yanında Abay’ın etkilendiği kaynaklar, onun etkilediği kişiler ve bir bakıma onun görüşleriyle devam ettirilen ‘Abay mektebi’ hakkında, bugün bile devam eden görüşleri hakkında ayrıntılı bilgilere ulaşmak mümkündür.
Muhtevası ve teması incelendiğinde belirttiğimiz üzere pek çok farklı noktaya değinen kitap, Abay’ın Yesevi geleneği ile olan bağlantısından, Puşkin, Dostoyevski gibi Batı edebiyatı temsilcileri ile olan ilişkisine kadar, onun müzik ile ilgili çalışmalarından, Şakerim, Bökeyhan gibi ilim adamlarına tesirine birçok önemli noktadaki durumu üzerine yapılan makalelerden oluşturulmuştur.
Tüm bu makaleler incelediğinde dikkat çeken husus şudur ki; Abay hem şahsiyetiyle hem de ürettikleriyle halen gönüllerde yaşayan bir semboldür. O, insan olmanın, milli olmanın, özgün olmanın, çağdaş olmanın sembolüdür. Ve insanlık tarihi var olduğu sürece fikirleriyle daima yaşayacaktır. “Türk Dünyasının Bilgesi Abay Kunanbayoğlu” kitabı incelemesi dolayısıyla şu özü ifade etmek mümkündür.
Abay hiç şüphesiz ki; fikirleriyle insanlık tarihi var oldukça yaşayıp var olacaktır.
