Logo
Light
Dark
System
 

1911 Türkistan Depremine Osmanlı Yardımı

  DASTANBEK RAZAK UULU*
 01 Mart 2023
Sosyal Medyada Paylaş

Giriş

6 Şubat 2023’te Türkiye’nin güney-doğu bölgesinde meydana gelen deprem asrın felaketi olarak değerlendirilmektedir. Gerçekten de bu facia sadece Türk halkının değil tüm dünya için bir acı olaydı. Bu yüden dünyanın her köşesinden ülkeler yardıma koştular. Onun içinde kardeş ülke olarak Kırgızistan da yardımda bulunan önde gelen ülkeler sırasında yer aldı.  Kırgız devleti başta olmak üzere, halk ve özel iş adamları maddi ve manevi yardımları vermekteler. Depremin ilk günlerinden devlet çok sayıda kurtarma ekibi, en mühim eşyaları ve Kırgız geleneksel çadırları gönderdi. Tüm resmi kurumlar ve devlet başkanı, bakanlar kurulu, milletvekilleri ve halk Türkiye Bişkek Büyükelçiliğini ziyaret ederek, taziye mektuplarını yazıyorlar ve maddi yardımları ulaştırmaktalar. Türkiye’deki büyükelçilik ve konsolosluk çalışanları, Kırgız dernekler ve öğrenci ve çalışanlar da ellerinden gelen yardımları toplamakta. Kırgızistan’ın TV kanalları sürekli depremi anlatmakta. Türk halkının başına gelen bu felakette Kırgızların bu kadar yakın ilgi duyması hem insanlık bir görevi hem tarihsel münasebetlerinin bir meyvesi idi. 

Bu tarihsel münasebetler Osmanlı Devleti zamanına kadar uzanmaktadır. Türkistanlılar, onun içinde Kırgızlar her zaman hac ve başka sebeplerle Osmanlı topraklarına geldiğinde[1] sultandan, devlet yetkililerinden ve halktan sıcak ilgi görmüşler. Bu ilgi kardeşlik duyguları daha da uyandırmış ki, biri birinin başına gelen zorluklarda yardıma koşmuşlar. Mesele Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşlarında Anadolu halkı için Kırgızların maddi ve manevi yardımları olmuştur. Aynı dönemlerde Osmanlı Devleti Türkistan bölgesini Çarlık Rusya elinden kurtara bilme için gizli girişimlerde bulunmuştur. Ayrıca 1911’de Türkistan’da meydana gelen depremde Osmanlı Devleti ve halkı maddi ve manevi yardım ellerini uzatmışlar. Avrupalı ve Rusya gazetelerden haberi olan Osmanlı basını da bu felaketi sayfalarında yer vermiştir. Sırat-ı Müstakim, Tearif Müslimin dergileri, Hikmet ve Tanin gazeteleri haftalık sayılarında havadis ile sık sık yazı yazmışlar. Depremin basınına yansımasıyla Osmanlı Devletinde iki yardım kampanyası başlatılmıştır. Birincisi Sırat-I Müstakim dergisi tarafından halak ve önde gelen liderler, asker ve siyasi adamlar arasında, ikincisi Şeyhülislam tarafından başlatılan devlet memurları arasındaki yardım kampanyası idi. 

 

1911 Türkistan Depremi

Eski takvim ile 22 Aralık 1910, yeni takvime göre 4 Ocak 1911 sabaha doğru meydana gelen Türkistan depreminin, üs merkezi günümüz Kırgızistan’ın Kemin Vadisiydi. 8.2 büyüklüğünde gerçekleşen depremin etki alanı Çüy Vadisi, Isık-Göl havzası, çevre Almatı, Evliya-Ata ve Taşkent şehirlerini kapsamaktaydı ve birçok binayı yıkmıştır. O dönemde Kırgız halkının çoğunluğu geleneksel otağlarda yaşadığı için fazla kayıp olmamıştır. Ancak ona rağmen yaklaşık 500 kişi hayatını kaybetmiş, 1000’den fazla kişi yaralanmıştır. Binden fazla tuğla ev yıkılmış, 15 bin Kırgız çadırı kırılmıştır, 13 bin hayvan telef olmuş, 3 binden fazla ahır, depo gibi meskenler harap hale gelmiştir. Ayrıca Pişpek, Tokmak, Karakol, Almatı, Evliya-Ata, Taşkent gibi şehirler de zarar görmüştür. Derinliği 5 metre, genişliği 1 metre yarıklar ortaya çıkmıştır.  Türkistan depremi 20. yüzyılın en büyük depremleri olarak tarihe girmiştir. Bu deprem sonrası Molda Kılıç adlı Kırgız yazarı tarafından Kıssa-i Zilzele adlı eseri Kazan’da yayınlanmıştır. Ayrıca bu Kırgızlar arasındaki ilk matbaa kitaptı.

 

Türkistan Depremine Osmanlı Yardımı

Türkistan depremini daha önceden Avrupa, Amerika basınında hemen yansıtılsa da Osmanlı basını bir az geç kalmıştır. Osmanlı’da ise ilk haberi Kazan Türkleri tarafından İstanbul’da çıkartılan Sırat-ı Müstakim mecmuası 12 Ocak’ta “Türkistan Hareket-i Arzı” konu başlığıyla vermiştir. Bu yazıda depremin gördüğü zararı, halkın durumunu anlatarak, Osmanlı toplumunun derdi başından aşmış, bu yüzden kardeşlerimize yardım gönderemedik, İtalya’da meydana gelen deprem zararı için İstanbul halkı yardım gönderirken, Türkistan halkı için neden yardım toplanmamaktadır diye sorgulamaktaydı.[2]

 Deprem hakkındaki bir sonraki yazı 26 Ocak sayısında “Türkistan’da Sefalet” adıyla yazılmaktaydı. Depremin ortaya çıkardığı durumdan birçok insanın şuurunu kaybettiği belirtilirken “Türklerin en saf ve en mütedeyyin bir nesl-i azîmi” olan Kırgızlar telef oldu demektedir. Daha sonraki sayılarında da depremin dehşetlerini belirterek, Rusya Müslümanları yardım toplamaya başladığını, Rusya içinde de bir komisyon kurulduğunu ve ona çar kendisi de 50 bin ruble bağışta bulunduğunu, tüm ülke içinde yardım toplama emrini verdiğini aktarmakta.[3] Böylece dergi yardım kampanyasının başlatılmasında etkin rol oynamıştır. İstanbul Beşiktaş’taki bir orta okul öğretmenleri galiba bu haberleri okumuş ve öğrencileri ile beraber 240 kuruş 50 para yardımını toplamışlar ve Kırgızların başına geldiklerine üzüldüğünü belirten mektup yazarak Sırat-ı Müstakim dergisine vermişler. Bundan önce sadece sefaleti haber yapıp da başkalarının yardım etiklerini belirten, Sıratı Müstakim dergisi Beşiktaş mektebinin yardımından sonra, halk arasında bir yardım kampanyası başlatılabileceği düşüncesi ile Sıratı-Müstakim dergisi bir girişimde bulunuyorlar.[4]  Böylece Osmanlı Devletinde Türkistan depremi için ilk yardım kampanyası başlamış oluyor. 

Sırat-ı Müstakim “Osmanlı Müslümanlarının kardeşlerine mümkün olduğu kadar yardım ve muavenette bulunacaklarına hiç şüphemiz yoktur, ayrıca yardımın bir insanlık meselesi olduğunu” söylemekteydi.[5]  Ayrıca günlük gazeteler halka duyurulması ve halktan yardım almak için ayrı bir yardım köşelerini açarak yardım toplayabilir diyordu. Kendileri de daha sonra yazılarına yayın yaparak, ahaliye kampanyanın ulaşmasını gerektiğini belirtmekteydi. Kendileri de bir defter açarak, Türkistan depremi için para yardım toplamaya başlamışlar. Toplanan yardım “Asya-yı Vustâ Felâket-zedegânı” adında emniyet sandığında korunacaktı.[6]  Ayrıca daha sonraki sayılarda toplanan yardımlar hangi kuruma, şahsa ve kime ait olduğu ve miktarı da yazılarak, bölgedeki sıkıntı ve felaket tekrarlanarak “Asya-yı Vustâ Felâket-zedegânı” konusuyla yayınlanıyordu. İstanbul’da 2 Şubat 1911’de Türkistan zilzelesi için bir konferans düzenlenlenmiş ve ona derginin yazar kadrosu ile önde gelen kişiler davet edilmiştir. Konferansta İstanbul’da bulunan Türkçü, Tatar asıllı Yusuf Akçura vermekteydi. Daha sonra onun konuşmaları dergiye yayınlanmıştır. Şubat ayındaki sayısında toplanan yardım 3675 kuruş 20 para, bununla birlikte Kavalada bulunan Sulayman Sudi 15 Fransız lirası, Almanya’da bulunan Osmanlı zabitleri 213 mark yardımları SM dergi sandığına yollamışalr. İstanbul’da örgütlenen Kırım Talebe Cemiyeti 14 Şubat günü Şark Tiyatrosunda Türkistan depremi için bir konferans düzenlemişler. Düzenlenen konferansta Meclis-i Mebusan üyesi Mustafa Asım, Darülmuallimin Müdürü Satı Bey, Yusuf Akçura, Hikmet Gazetesi yazarı Hilmi ve Muallim Vahyi beyler söz almışlardır.[7]  Ayrıca bir çocuğun kalpağı ve veliahdın birisinin verdiği saati açık arttırmayla 25 liraya satılmış. Daha sonraki sayıda Adapazarı ahalisinden, Seniçe Sancağı Akova Kasabasındaki 70. Alay 2. Tabur asker ve memurlarının yaptığı yardımların listesi verilmekteydi.[8]  Bu yardım kampanyasına ahali, devlet adamları ve askerlerle beraber okullar da aktif katılmıştır. Mesela Fatih Merkezi Ortaokulu talebe ve muallimleri de Türkistan zelzelesi için 504 kuruş yardım sağlamışlar. Çengelköy'deki Kuleli Askeri Mektebi öğretmen ve öğrencileri 945 kuruş, 85 para toplamışlar. 

Sırat-ı Müstakim dergisi tarafından başlatılan yardım kampanyası hemen arkasından Osmanlı Devleti tarafından da bir yardım kampanyası başlatılmıştır. Bu kampanyayı Bab-ı Meşihat veya Şeyhülislam dairesi tarafından yurt içinde ve yurt dışındaki devlet kurumları çalışanlardan yardım toplayacaktı.[9] 

Bab-ı Meşihat altında bir Türkistan İâne Komisyonunun kurulmasına dair Şeyhülislam Musa Kazım tarafından bir fetva yayınlanmıştı. Şeyhülislam, yardım meselesinin sadece dini bir görev olmadığını, aynı zamanda insani bir görev de olduğunun altını çizmekteydi. Bu komisyom yardım toplamada Sırat-ı Müstakim dergisinden farklı bir yöntem izlemiştir. Türkistan İâne Komisyonu adına belirli miktarlar karşılığında biletler bastırılmıştır.  Bu biletlerin basılması işini Tanin Gazetesi imtiyaz sahibi ve başyazarı Hüseyin Cahit Yalçın üstlenmiştir.[10] Bu komisyonun faaliyet alanı sadece İstanbul ile sınırlı kalmayıp, Osmanlı’nın başka şehir, kasaba, kaza ve taşralarına da komisyon şubeleri oluşturmuştur ve basılan biletler bölgedeki yardım komisyonlarına gönderilmiştir. Toplanacak yardımlar önce bölgedeki komisyonlara, oradan da Bab-ı Meşihat’te bulunan merkez komisyona gönderilmiştir. Ayrıca şeyhülislam iane komisyonlarında toplanan miktarın güvenli bir şekilde merkez komisyona gönderilmesinin sağlanması için gerekli telgrafların çekmiştir. Türkistan İane Komisyonunun yardım kampanyasına halktan ziyade daha çok devlet kurumlarında çalışan memur sınıfı yardımda bulunmuştur. İlk olarak Halife (sultan) kendisi 10,800 kuruş bağışta bulunmuştur.[11] Mart ayında Osmanlı Hükümetinde çalışan memurlar tarafından iane komisyonuna toplam 1321 kuruş yardım toplamışlar ve iane komisyonu adına basılan biletlerden 5680 kuruşluk bilet satın almışlar.[12]

 İane Komisyonu yurt dışında bulunan Osmanlı büyükelçiliklerine ve konsolosluklarına da Hariciye Nezareti üzerinden basılan biletlerin oralarda da satılması ve dolayısıyla felaketzedeler için yardım toplanma çaba sarf etmiştir. Bakanlık gönderilen bu biletlerin sefaret çalışanlarına duyurularak yardım kampanyasına katılmalarının sağlanmasını istiyordu. 

Sıratı Müstakim dergisi 2 Mart sayısında 87121 kuruş yardın toplandığını yazmaktadır. 16 Mart sayısında asker, zabıtalardan 11072 kuruş toplandığını gösterir. 1911 Mart ayı sonunda Vidin Konsolosluk çalışanları Türkistan felaketzedeleri için 30 frank, Nisan ayı başında 10 frank, Sofya Konsolosluğu 20 frank yardım bağışta bulunmuşlar. İane komisyonu aynı zamanda merkezi kurumlarda çalışan memurları da yardım kampanyasına dâhil etmeye çalışmış, basılan biletlerden farklı miktarlarda kurumlara göndererek gönderilen bu biletlerin memurlara dağıtılarak karşılığının toplanmasını istiyordu. İane Komisyonu: Eczacı-Dişai ve Kâbile Mektepleri Müdiriyetine 1625, Darül Mağlumat Müdiriyetine 1700, Leyli ve Nehari Kız Sanayi Mektepleri Müdiriyetine 1941, İstanbul Vilayet-i Masarif Müdiriyetine 3311, Darülfunun-u Şahaneye ve Mekteb-i Mülkiye Müdiriyetine 2865, Müze-i Osmani Müdüriyetine 1944, Tıp Fakültesi Riyasetine 1740 kuruşluk bilet gönderildiği bilgisi verilmekteydi.[13] Ancak ne kadar bilet satıldığı hakkında bir bilgiye ulaşılamamıştır.  İane komisyonu bu şekilde hem İstanbul’da hem bölgelerde ve yurt dışında yaşayan Osmanlı vatandaşlarını bu şekilde yardım kampanyasına dâhil etmeye çalışmışlar. Anlaşıldığı üzere İstanbul halkına göre bölgedeki, köylerdeki yardım daha fazla toplanmıştır.[14] Bu minvalde bakıldığında İane komisyonunda yaklaşık otuz beş bin kuruşluk bir meblağın toplandığı görülmektedir. Toplam yardım miktarı konusunda 13 Nisan 1911 tarihinde yapılan haberde, o güne kadar toplam 11832 kuruş 25 para toplandığı belirtilmekteydi, 20 Nisan’da yer alan haberde kampanyaya 980 kuruş,  4 Mayıs 1911’de de 366 kuruş,  konu ile son haber ise 1 Haziran 1911’de sütunlarda Türkistan için 168 kuruş 10 para yardım gönderildiği belirtilmekteydi.[15]Toplam Ocak ayından Haziran ayına kadar 100 bin kuruştan fazla para toplandığını görmekteyiz.

Bunun haricinde Tanin Gazetesi 20 Ocak 1911 günü çıkan sayısındaki ikinci sayfasında yer alan haberde Türkistan’da şiddetli zelzele vukua gelerek birkaç büyük mesakin münhedim olmuş ve ahali havf ve tahditten tecennün derecelerine gelmiştir” der[16] Bir gün sonraki çıkan sayısında ise Türkistan’da Sefalet adıyla daha uzun bir yazı yayınlanmıştır. 26 Ocak’ta Türkistan İane Komisyonu, 28 Ocak’taki sayısında ise “Türkistan Feleketzedegani İçin” konu başlıklı yazısında Türkistan depremi için İstanbul okullarından toplanan yardımlar yazılmakta.[17] 17 Şubat’ta Türkistan İanesi, 18 Şubat Türkistan Feleketzedegani İçin, 21 Şubat Türkistan İanesi, 22 Şubat Zelzele, 23 Şubat Türkistan İanesi, 24, 25, 26 Şubat tarihlerinde Zelzele adlı yazılar yayınlanmıştır. [18]

Yine bir dönemin önemli yayın organı olan Tearif Müslim dergisi 1911’de Türkistan depremi için yayınında yer vermiştir. İlk yazı Troyskili Ahmed Taceddin 31. Sayıda Türkistan Felaketzedegânı adlı yazı yayımlamıştır. Yazıda Osmanlı Devleti Türkistan’daki sefalet haline düşenlere yardım edilmesi gerektiğini, zamanında İtalya’daki depreme yardım toplanıp gönderildiğini belirterek, halk yoksulluk duruma düştüğünü belirtmektedir.[19] Aynı sayıda Türkistan’da Sefalet adlı yazını Tanın gazetesinden alıntı olarak vermiştir. 2 Şubat son sayısında “Türkistan Zelzelesi İçin” diye bir makale Tanın Gazetesinden alıntı olarak belirtilmektedir.[20]  Hikmet gazetesine Abdülaziz adlı birisi 2 Şubat 1911’deki sayısında “Alem-i İslam: İnsaniyet ve Kardeşlik Vezaifi” (Türkistan İanesi) adlı yazı yayınlanmıştır.[21] 

Sıratı Müstakim dergisinin 23 Mart sayısında İshak Refet adında birisi Türkistan Depremi için bir şiir yazdığını görmekteyiz. 

TÜRKİSTAN

Bir dul kadın yavrusunu almış kaçar dağlara;

Bir sakat kız babam diye inleyerek sürünür

Hep yıkılmış, yıkılmakta; uzaklardan görünür

Türk ocağı, anayurdu, benzer iken bağlara

Bakın şimdi nasıl olmuş? Hep ocaklar bir mezar,

Hep evleri bir harabe, sokaklardan geçilmez;

Hep yaralı, ezilmişler, sağlam kimdir seçilmez?

Cenk artığı askerlere benzetilse yeri var..

Sağlamları bulunsa da yaralanmış içinden

Ya dul kalmış bir kadındır, ya anasız bir çocuk;

Bir dağ gibi gidip kendi kalan daha çok

Din kardeşi. Yardım etmek sana bana farz iken

Ne durursun, Aç susuzdur zavallılar; yuvasız,

Kar altında iniyorlar yakacaksınız, parasız. [22]

 

Sonuç

Sonuç olarak 1911 büyük Türkistan depremi için zamanın şartlarına göre mesafenin uzak olmasına rağmen Osmanlı Türkleri, kardeşleri Kırgız, Özbek ve kazaklar için yardım elini uzatmışlar. Bu günümüz Orta Asya ülkeleri ile Türkiye ilişkilerinin daha derinde yattığını, başlarına gelen felakette biri-birilerine koştuklarını göstermektedir. Bu yardımın Kırgızlar arasına veya Türkistan’a ulaşıp ulaşmadığı hakkında bir bilgiye rastlamadık. Araştırma neticesinde Kırgızistan arşivlerinden böyle bir bilgi bulunamadı. Ancak Taşkent ve Almatı arşivleri bakılmalı ki bu şehirlerinin arşiv merkezlerinde Osmanlı yardımıyla ilgili mutlaka bir belge bulunabilir. Osmanlı zamanında Türkistanlılara kucak açan Anadolu halkı, cumhuriyet döneminde de Sovyetler Birliği, Çin, Afganistan ve Pakistan’dan gelen Kazak, Türkmen, Özbek, Uygur ve Kırgızlara toprak vererek, Türkiye içinde sığdırmıştır. 1991’deki bağımsızlıklarını ilk tanıyan ve uluslararası alanda tanınmasında güçlü bir rol oynayan ülke Türkiye olmuştur. 1992’de Kırgızistan’daki depremde Türkiye yardıma koşmuşken, 1999’daki Türkiye depreminde Kırgızistan yardım elini uzatmıştır. 2008’deki Kırgızistan depreminde yine Türkiye’nin yardımını görmekteyiz. Böylece başlarına gelen ağır durumlarda kardeş ülkenin ve halkın biri-birini desteklemesi tarihlere dayanmaktadır. 

Kaynakça

Abdülaziz, “İnsaniyet ve Kardeşlik Vezaifi” (Türkistan İanesi), Hikmet, Sayı 42, 2 Şubat 1911.

Atar Z., ve Yılmaz H., “Dünya ve Osmanlı Kamuoyunda 1911 Türkistan depremi”, Selçuk Türkiyat der. Nisan 2021, ss. 29-50.

Yılmaz, Mustafa Tanin Gazetesi İnceleme ve Seçilmiş Metinler, Yüksek lisans tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, 2103, ss. 482-483.

Troyskili Ahmed Taceddin, Türkistan Felaketzedegânı, Tearif Müslimin, 26 Kanunevvel 1326, Sayı 31.

Razak Uulu, D., “XX. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Topraklarında Bulunan Kırgızlar ve Kırgızistanlılar”, Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(2), Aralık 2022, ss. 95-110.

Refet, İshak “Türkistan”, SM, cilt: 6, adet: 133, 23 Mart, 1911. Bağcılar Belediyesi Yayınları, İstanbul, 2015.

Türkistan Hareket-i Arzı”, Sıratı-ı Müstakim, SM, Cilt 5, Sayı123, ss. 296-297. 12 Ocak 1911.

Türkistan’da Sefalet, SM, Cilt 5, Sayı 125, 26 Ocak 1911.

Asya-yı Vusuta Felaket-zedegani İane Defteri, SM, Sayı 125. 26 Ocak, 1911. 

Türkistan Zelzelesi İçin” Tearif Müslimin, 2 Şubat 1326, Sayı 32, s. 127.

Asya-yı Vusuta Felaket-zedegani İane Defteri, SM, Cilt 5, adet 128, s. 374, 16 Şubat, 1911.

Türkistan Felâketi İçin, Sırat-ı Müstakim, Cilt 5, adet 128, s. 370-371, 16 Şubat, 1911

Türkistan Felâket-zedegânına Osmanlı Müslümanlarının Muâveneti”, SM, cilt: 5, adet: 129, s. 388, 23 Şubat 1911. 

Türkistan’da Zelzele”, 20 Ocak 1911, Tanin.

Türkistan Feleketzedegani İçin”, 28 Ocak 1911, Tanin.

Asya-yı Vustâ Felâketzedegânı İâne Defteri, SM, ss. 90, s. 105, s 366, s. 194, Cilt S. 1911.

 

Sırat-ı Müstakim dergisinde Türkistan Depremi yardımı için yazılar ve listeler. 

 [1]Dastanbek Razak Uulu, “XX. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Topraklarında Bulunan Kırgızlar ve Kırgızistanlılar”, Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(2), Aralık 2022, ss. 95-110.

 [2] Türkistan Hareket-i Arzı”, Sıratı-ı Müstakim, SM, Cilt 5, Sayı123, ss. 296-297. 12 Ocak 1911.

 [3] Türkistan’da Sefalet, SM, Cilt 5, Sayı 125, ss. 327. 26 Ocak 1911.

 [4] Asya-yı Vusuta Felaket-zedegani İane Defteri, SM, Sayı 125. ss. 328, 26 Ocak, 1911. 

 [5] Türkistan’da Sefalet, Sırat-ı Müstakim, Cilt 5, adet 125, s. 327, 26 Ocak 1911.

 [6] Asya-yı Vusuta Felaket-zedegani İane Defteri, SM, Sayı 125. s. 328, 26 Ocak, 1911. 

 [7] Asya-yı Vusuta Felaket-zedegani İane Defteri, SM, Sayı 125. s. 328, 26 Ocak, 1911. 

 [8]  Asya-yı Vusuta Felaket-zedegani İane Defteri, SM, Cilt 5, adet 128, s. 374, 16 Şubat, 1911.

 [9] Z. Atar ve H. Yılmaz, Dünya ve Osmanlı Kamuoyunda 1911 Türkistan depremi, Selçuk Türkiyat der. Nisan 2021, ss. 29-50.

 [10]  Türkistan Felâketi İçin, Sırat-ı Müstakim, Cilt 5, adet 128, s. 370-371, 16 Şubat, 1911.

 [11] Türkistan Felâket-zedegânına Osmanlı Müslümanlarının Muâveneti, SM, Sayı 129, Cilt: 5, s. 388. 23. Şubat.1911. 

 [12]  Atar ve diğerleri, s. 43

 [13] Z. Atar ve H. Yılmaz, Dünya ve Osmanlı… s. 45.

 [14] Türkistan Felâket-zedegânına Osmanlı Müslümanlarının Muâveneti”, SM, cilt: 5, adet: 129, s. 388, 23 Şubat 1911.

 [15] Asya-yı Vustâ Felâketzedegânı İâne Defteri, SM, ss. 90, s. 105, s 366, s. 194, Cilt S. 1911.

 [16] Türkistan’da Zelzele”, 20 Ocak 1911, Tanin, s. 2

 [17] Türkistan Feleketzedegani İçin”, 28 Ocak 1911, Tanin, s. 2

 [18] Mustafa Yılmaz, Tanin Gazetesi İnceleme ve Seçilmiş Metinler, Yüksek lisans tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, 2103, ss. 482-483.

 [19] Troyskili Ahmed Taceddin, Türkistan Felaketzedegânı, Tearif Müslimin, 26 Kanunevvel 1326, Sayı 31, s. 101

 [20] Türkistan Zelzelesi İçin” Tearif Müslimin, 2 Şubat 1326, Sayı 32, s. 127.

 [21] Abdülaziz, İnsaniyet ve Kardeşlik Vezaifi” (Türkistan İanesi), Hikmet, Sayı 42, s.6. 2 Şubat 1911. 

 [22] İshak Refet, “Türkistan”, SM, cilt: 6, adet: 133, s. 36, 23 Mart, 1911.

Bu yazı Kardeş Kalemler dergisinin 195. sayısında yer almaktadır. Derginin bu sayısında yer alan tüm yazılara aşağıdaki bağlantı üzerinden ulaşabilirsiniz.
Kardeş Kalemler 195. Sayı

HaftanınÇok Okunanları

Satın Al