TAHİR AŞIROV[1]
Giriş
Sovyet Türkmenistanı ilk yıllarında Türkmen dili, edebiyatı, tarihi ve medeniyeti üzerine değerli çalışmalar yayımlanmıştır. Bu dönemde değerli yazılara kaleme alan Türkmen aydınları, Türkistan’da gerçekleştirilmeye çalışılan yenilik ve millilik hareketinin ülküsünü benimseyen yazarlardır. Bu düşünürlerden biri de “S. Gapuroğlu”, “S. C. Gapurof” gibi isimlerle yazılarını imza atan Seyitcemal Gapurov’dur. Dilci âlim Gapurov, birçok edebi yazı kaleme almakla birlikte okullarda Türkmen dilinin öğretilmesi ile ilgili önemli bir ders kitabı hazırlamıştır.
Dilçi Gapurov 1927 yılında “Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı” (Alfabeden Sonra İlk Yıl Okul Kitabı) adıyla Türkmen dilinde Arap alfabesiyle bir kitap hazırlayarak yayımlamıştır. Kitabın isminin altında “Birinci basancak Türkmen mektepleri üçin birinci yola basılışı” (Birinci derece Türkmen okulları için birinci baskısı) ibaresi yer almaktadır. Gapurov’un eserine Kümüşali Böriyev (1896-1942) tarafından “Bir İki Ağız Söz” başlığıyla bir önsöz kaleme almıştır (Gapurov, 1927: 3-4). Eserin ilk baskısı Arap alfabesinde olup 169 sayfadan ibarettir (Gapurov, 1927).
Aynı şekilde Gapurov 1929 yılında “Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı” adıyla Türkmen dilindeki ders kitabını Latin alfabesiyle yayımlamıştır. Kitabın isminin altında “Türkmen mektepleri üçin üçünci yola basılışı” (Türkmen okulları için üçüncü baskısı) ibaresi yer almaktadır. Eserin üçüncü baskısı Latin alfabesinde olup 170 sayfadan ibarettir. Ayrıca kitabın isminin altında “Yerli yagdaylara dogrılap Türkmenceleştiren: Seyitcemal Gapurıf” (Yerel durumlara göre Türkmenceleştiren: Seyitcemal Gapurov) şeklinde ibare yer almaktadır (Gapurov, 1929). Bu “Türkmenceleştiren” ibaresinin dönemin ilk olaral Latin alfabesine geçiren anlamında olduğunu söylenebilir. Ayrıca Türk dünyasında yayımlanan ders kitaplarından da faydalandığını belirtmek amacıyla olduğu da görülmektedir. Özellikle bu konu önsöz kaleme alan Böriyev tarafından dile getirilmektedir (Gapurov, 1929: 3-4).
Gapurov 1930 yılında “Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı” adıyla Türkmen dilinde Latin alfabesiyle bir kitap yayımlamıştır. Kitabın isminin altında “Türkmen mektepleri üçin” (Türkmen okulları için) ibaresi yer almaktadır. Ancak bu baskıda “Türkmenistan Halk Magarıp Komisarlıgınıň Ilmı Usul Şurasında makul görilen” (Türkmenistan Halk Maarif Komiserliğinin İlmi Usul Şurasının uygun görülen) yazısı yerleştirilmiştir. Bu eser, 218 sayfadan ibarettir (Gapurov, 1930).
Böriyev tarafından Gapurov’un 1927 yılında Arap alfabesiyle yayımlanan “Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı” (Alfabeden Sonra İlk Yıl Okul Kitabı) adlı ders kitabına yazdığı “Bir İki Ağız Söz” başlıklı önsözü üçüncü ve dördüncü baskılarında da aynı şekilde yer almaktadır. Böriyev önsözde ilk olarak Türkmenistan’da Türkmen okullarını aynı usulde birbiri ile devamlı okul kitaplarıyla sağlayamamıştır. Bundan dolayı Türkmenistan Devlet Bilim Kurulu, Türkmen okulları için ana dilinde kitaplarının belli bir program ve tertip üzerine hazırlama çalışmaları başlamıştır. Dört sınıflı ilkokul Türkmen okulları için aynı usulde kitap hazırlandığını ifade etmektedir. Böriyev Gapurov’un hazırladığı kitabın Muhammet Geldiyev’in (1889-1931) alfabe eserinden sonra okutulmasının gerekli olduğunu şu şekilde açıklamaktadır: “Bu kitap, o dört kitabın ilk bölümü olup M. Geldioğlu’nun alfabesinden sonra okutulmalıdır” (Gapurov, 1927: 4).
Eserin içeriği: 1. Tomıs Matıryalları (Yaz Materyalleri) (Gapurov, 1927: 5-39; 1929: 5-35; 1930: 5-46). 2. Güz Matıryalları (Sonbahar Materyalleri) (Gapurov, 1927: 41-94; 1929: 37-93; 1930: 47-120). 3. Gış Matıryalları (Kış Materyalleri) (Gapurov, 1927: 95-117; 1929: 95-117; 1930: 121-148). 4. Yaz Matıryalları (İlkbahar Materyalleri) (Gapurov, 1927: 119-169; 1929: 119-170; 1930: 149-218).
Dilçi âlim Gapurov’un Latinleştirmenin öncülüğünü yapmak gayesiyle 1928 yılında “Gızıl Yol” adıyla yayımlanan dergide “Uç Oynan” başlıklı bir yazısı yayımlanmıştır (Aşirov-Acar, 2021: 435). Ayrıca Gapurov Türkmen dilbilgisi üzerine 1930 yılında “İmla Hakkında” adıyla değerli bir yazı yayımlamıştır (Gapurov, 1930). Gapurov’un Sovyet Türkmenistanı 30’lu yıllarda Türkmence olarak yayımlanan süreli yayınların dili ve imlası üzerine yazı kaleme aldığını görmek mümkündür. Bu dönemde Türkmen dili ve grameri ile ilgili değerli yazılar yayımlanmıştır. Bunlardan biri de Gapurov M. Işangulıyev ile birlikte 1931 yılında “Kommunistler Magarıfı” (Komunistler Maarifi) dergisinde “Metbugatımızıň Dili ve İmlası” başlığıyla bir yazı yayımlamışlardır (Işangulıyev-Gapurov, 1931: 61-65).
Gapurov 1926 yılında “Türkmenistan” gazetesinde “Türkmen Dili” isimli beş dörtlükten oluşan bir şiir kaleme almıştır:
Ey güzel, sevgili Türkmen dili,
Bilinmeyen bir süre boyunca okşamadan uyudun,
Şimdi tüm ülkeyi kendine aşık ettin,
Aşk uykunun sonuna ulaştın.
Şimdi Türkmen ülkesi senin aşkında,
Çiçek gibi yüzüne sevinçle ağlıyor,
Ay gibi, sana özlem duyuyor,
Ovanın yarısı gibiler.
Göz kapaklarını aç ve gözlerini kapat,
Üzünme, hemen gel!
Oturma sevgilim,
Gel ve hüzünlü kalbimi bir gülümsemeyle al!
Şimdi çık dışarı, parılda ve ışılda,
Alevlerin her yere parlasın,
Bahçede kırmızı çiçekler, dağda mavi çimenler,
Gökyüzü açılsın ve olgunlaşsın.
Yılın mutluluğu seninle başlayacak,
Ektiğin edebiyat bahçesinde,
O bahçeyi tanıyacak olanlar gençler olacak,
O bahçeye ulaşan insanların dağında.
Bununla birlikte Gapurov’un 1927 yılında kadınları konu alan “Ayallar” (Kadınlar) başlıklı şiiri de yayımlanmıştır (Aşirov, 2026: 91-106). Türkmen aydınlarından Geldiyev tarafından 1931 yılında hazırlanan “Türkmen Yaş Goşgıcıları” (Türkmen Genç Şairleri) adlı eserde, Gapurov’un ismini görmek mümkündür (Aşirov, 2019: 53-56).
1893-1937 yılları arası yaşamış olan ve yenilik ruhu taşıyan Türkmen aydınlarından biri de öğretmen, dilci, yazar, şair, tercüman Şemseddin İmameddinoğlu Kerimî’nin 1927 yılında Aşkabat’ta “Novruz Gicesi ya-da Görgüli Aycemal” (Nevruz Gecesi veya Aciz Aycemal) ismiyle yayımlanan meşhur eserine “Seyitcemal Gapuroğlu” adıyla “Önsöz” yazan dilçi Gapurov olduğu görülmektedir (Aşirov, 2026: 91-106).
Sovyet Türkmenistanı’nın ilk on yılında Türkmen dili, edebiyatı, tarihi ve medeniyeti üzerine yayımlanan yazılar birinci derecede öneme sahiptir. Dönemin aydınları tarafından yayımlanan metinler, Türkmen dilini ilerletmek ve öğretmek ile ilgili çalışma yapıldığını somut bir şekilde ortaya koymaktadır. Bunlardan biri de milli bilincin ihyasında çalışmalar yapan aydınlarından Seyitcemal Gapurov’un yayımladığı yazıların ayrı bir değere sahip olduğunu söylemek mümkündür.
Kaynakça
Aşirov, T. (2026). “Muhafazakârlıktan Sosyalizme Geçiş Sürecinde Türkmen Aydınları: Ş. Kerimi (1883-1937) Örneği”, Uluslararası İdil-Ural ve Türkistan Araştırmalar Dergisi, 8 (1): 91-106.
Aşirov, T. -Acar, S. (2021). “Sovyet Türkmenistan’ının Latin Alfabesine Geçiş Sürecinde “Gızıl Yol” Dergisi”, Folklor Akademi Dergisi, 4 (3), 429-438.
Aşirov, T. (2019). “Türkmen Yaş Goşgıcıları. (1931). Yıgnap Tertibe Salan M. Geldiyev. Aşgabat: Türkmenistan Devlet Neşriyatı. 91 s.”. Korkut Ata Türkiyat Dergisi 1 (1): 53-56.
Gapurov, S. (1927). Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı. Aşkabat: Türkmenistan Devlet Neşriyatı.
Gapurov, S. (1929). Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı. 3. Baskı. Aşkabat: Türkmenistan Devlet Neşriyatı.
Gapurov, S. (1930). Elipbiyden Soň Birinci Yıl Okuv Kitabı. 4. Baskı. Aşkabat: Türkmenistan Devlet Neşriyatı.
Gapurov, S. (1926). “Türkmen Dili”, Türkmenistan Gazetesi.
Gapurov, S. (1930). “İmla Hakında”, Türkmenistan Gazetesi. (14.03.1930)
Işangulıyev, M. - Gapurov, S. (1931). “Metbugatımızıň Dili ve İmlası”, Kommunistler Magarıfı Dergisi 8-9: 61-65.
[1] Doç. Dr.
