Kırgızistan – Türkiye Cengiz Aytmatov Kültür Merkezi Bağlamında Kurumsal Temsil ve Kültürel Görünürlük
Serdar DAĞISTAN[1]
Bişkek’te Millî Kütüphane bünyesinde farklı ülkelere tahsis edilen okuma salonları ve kültür merkezleri, kültürel ilişkilerde mekânın yalnızca fizikî bir kullanım alanı olmadığını, aynı zamanda temsil üreten kurumsal bir zemine dönüştüğünü açık biçimde göstermektedir. Ev sahibi kurumun kurduğu model özünde sade ve işlevseldir: Kütüphane belirli salonları ilgili ülkelere tahsis etmekte, o ülke ise kendi imkânlarıyla bu alanı düzenlemekte, gerekli donanımı sağlamakta, kitap getirmekte ve çeşitli etkinlikler düzenlemektedir. Böylece kamusal bir kültür mekânı içinde o ülkenin kendisini tanıtmasına imkân veren bir alan ortaya çıkmaktadır. Bu çerçevede meseleye, herhangi bir ülkenin kendisini dayatması şeklinde değil, ev sahibi kurumun kamu yararını gözeten, farklı kültürlere yer veren ve uluslararası etkileşimi destekleyen yaklaşımının sağladığı bir imkân olarak bakmak daha doğru görünmektedir. Söz konusu salonun TİKA tarafından hazırlanmış olması da Türkiye tarafının bu alandaki kurumsal katkısını somutlaştıran önemli bir ayrıntıdır.
Ben bu yazıda, bu model içinde özellikle isimlendirme tercihinin ne tür bir anlam taşıdığını tartışmak istiyorum. Çünkü kültürel temsil çoğu zaman yalnızca etkinlikler, protokol konuşmaları ya da getirilen kitap sayısı üzerinden değerlendirilmektedir. Oysa kamusal mekânda ilk temasın çoğu durumda isim, tabela, vitrin ve genel görsel düzen üzerinden kurulduğu açıktır. Bu yüzden burada sormak istediğim soru, ilk bakışta göründüğünden daha basit değildir: Bir okuma salonunun adı bize ne söyler? Bir kültür merkezinin adı, yalnızca sembolik bir işaret midir; yoksa aynı zamanda kurumsal niyeti, temsil tarzını ve görünürlük anlayışını ilk bakışta ortaya koyan bir unsur mudur?
Bu soruyu Bişkek’teki Kırgızistan–Türkiye Cengiz Aytmatov Kültür Merkezi örneği üzerinden düşünmek, bana göre yalnızca yerel bir adlandırma meselesini değil, daha geniş bir kültürel temsil sorununu da tartışmaya açmaktadır. Çünkü burada mesele ne Aytmatov adının kıymeti ne de Türkiye ile Kırgızistan arasındaki kültürel yakınlığın kendisidir. Asıl üzerinde durulması gereken nokta, bu adlandırmanın Türkiye’nin görünürlüğüne nasıl hizmet ettiği ve bunun ne ölçüde sürdürülebilir bir programa dönüştüğüdür. Bu nedenle ben bu yazıda duygusal reflekslerle ya da romantik kardeşlik söylemleriyle değil, daha çok kurumsal akıl, temsil anlayışı ve somut ölçütler üzerinden düşünmek gerektiği kanaatindeyim. Türk dünyasında kalıcı ve sağlıklı ilişkileri belirleyen şey, çoğu zaman iyi niyet cümleleri değil; açık strateji, tutarlı temsil ve süreklilik taşıyan kültürel çalışmalardır.
İsimlendirme çoğu zaman geri planda kalan bir ayrıntı gibi değerlendirilmektedir. Oysa kültür kurumlarında isim, yalnızca kapıya asılmış bir tabela değildir. İsim; hedef kitleyle kurulan ilk teması belirler, mekânın neyi temsil ettiğine dair ilk mesajı verir, içeride neyle karşılaşılacağına dair bir beklenti oluşturur ve kurumun kendisini nasıl konumlandırdığını da gösterir. Ziyaretçi çoğu zaman içeri girmeden önce mekânı adıyla okur. Bu bakımdan adlandırma, sanıldığından çok daha önemli bir kurumsal tercihtir.
Nitekim Bişkek’te aynı kütüphane bünyesinde yer alan bazı örnekler bu durumu açık biçimde göstermektedir. Rusya Kültür Merkezi, Kore Kültür Merkezi gibi adlandırmalar doğrudan ülke adı üzerinden kurulan görünürlük modelleridir. Bu tür örneklerde isim düzeyinde tanınabilirlik güvence altına alınmakta; yerelleşme, okurla temas ve etki üretimi ise daha çok sunulan kitaplara, etkinliklere ve genel düzenlemeye bırakılmaktadır.
Buna karşılık bazı örneklerde ülke adıyla yetinilmediği, bir kültür kurucu figürün adının da merkeze yerleştirildiği görülmektedir. Kazakistan kültür merkezi örneğinde Abay Kunanbayev adının kullanılması buna örnek gösterilebilir. Abay, Kazak edebiyatı, düşünce hayatı ve kültürel hafızası bakımından kurucu değeri olan simgesel bir isimdir. Böylece aynı kurumsal yapı içerisinde iki farklı ama meşru temsil modeli yan yana durmaktadır. Birincisi, doğrudan ülke adı üzerinden yürüyen daha standart ve kolay tanınabilir modeldir. İkincisi ise kişi adı üzerinden belirli bir kültürel derinlik ve tema oluşturmaya çalışan modeldir. Her iki yolun da kendi içinde anlaşılır tarafları vardır. Ancak burada belirleyici olan, seçilen modelin ne tür bir kültürel çerçeve ve görünürlük anlayışıyla desteklendiğidir.
Türkiye’nin Millî Kütüphane içindeki adlandırması bu açıdan dikkat çekici bir bileşik yapı göstermektedir: Kırgızistan–Türkiye Cengiz Aytmatov Kültür Merkezi. Bu adlandırmada hem Türkiye adı hem ortaklık vurgusu görünür durumdadır; ayrıca dünya çapında tanınan bir yazar olarak Cengiz Aytmatov’un adı merkeze alınmıştır. İlk bakışta bu yapı, ortak kültürel hafızayı, edebiyat merkezli bir yakınlığı ve iki ülke arasındaki kültürel yakınlaşmayı aynı anda yansıtıyor gibi görünmektedir. Ancak aynı bina içerisinde yer alan farklı örneklerle birlikte düşünüldüğünde, bu bileşik adlandırma ziyaretçinin zihninde açıklama gerektiren bir soru da doğurmaktadır. Çünkü burada şu soru ister istemez belirmektedir: Türkiye, kendi adını taşıyan bir kültür merkezinde neden doğrudan kendi kültürünü görünür kılacak bir isim yerine, Kırgız edebiyatının büyük bir yazarının adını merkeze almıştır? Bu tercih, salona gelen bazı Kırgız öğrencilerin ya da ziyaretçilerin zihninde şu soruları da uyandırabilir: Türkiye’de öne çıkarılabilecek bir yazar, bir şair ya da kültürel bir şahsiyet yok mudur? Türkiye neden kendi adına kurulmuş bir okuma salonunda bir Kırgız yazarın adını tercih etmiştir? Bu tür sorular, adlandırmanın yalnızca sembolik değil, aynı zamanda doğrudan temsille ilgili bir mesele olduğunu da göstermektedir.
Bu soru herhangi bir niyet okuması yapmak için değil, karşılaştırmalı gözlemin ürettiği ilk izlenimi anlamak için sorulmalıdır. Kurumsal iletişimde ilk izlenim küçümsenecek bir unsur değildir. Çünkü kültürel temsil çoğu zaman daha ilk karşılaşmada etkisini göstermeye başlamaktadır. Burada özellikle vurgulamak gerekir ki mesele Aytmatov adının meşruiyeti ya da değeri değildir. Aytmatov, yalnızca Kırgız edebiyatı için değil, Türk dünyası ve dünya edebiyatı için de büyük bir isimdir. Tartışılan şey onun değeri değil; merkezin Aytmatov adıyla anılmasının Türkiye’nin görünürlüğü bakımından ne ifade ettiğidir. Daha açık söylemek gerekirse soru şudur: Bu adlandırma Türkiye’yi daha görünür mü kılmaktadır, yoksa Türkiye’nin görünürlüğünü ortak ve çok anlamlı bir sembolün içinde geri planda mı bırakmaktadır?
Burada belirleyici olan husus, Millî Kütüphanenin bu salonları ülkelere tahsis ederken “mutlaka kendi ülkenizden bir yazarın adını kullanacaksınız” türünden bağlayıcı bir yönlendirme yapmış görünmemesidir. Eğer böyle bir zorunluluk yoksa, bu adlandırmanın öncelikle Türkiye tarafının kurumsal tercihi olduğu düşünülebilir. O hâlde bu tercih hangi rasyonel gerekçelerle açıklanabilir? Bana göre burada en az iki önemli açıklama mümkündür.
Birinci gerekçe, mekân ile tema arasındaki uyumdur. Söz konusu yer bir kütüphanedir; yani doğrudan okuma, kitap, edebiyat ve kültürel üretimle ilişkili bir kamusal alandır. Böyle bir ortamda Cengiz Aytmatov adının kullanılması, mekânın içeriğini ve ruhunu ilk anda kurabilen güçlü bir sembolik tercih olarak görülebilir. Aytmatov adı, yalnızca bir yazar adı değildir; aynı zamanda roman, hikâye, okuma kültürü, entelektüel hafıza ve edebî prestij anlamına da gelmektedir. Dolayısıyla bir okuma salonu ya da kültür merkezi için bu adın seçilmesi, tematik bakımdan tutarlı görülebilir.
İkinci gerekçe, yerel okur tarafından daha kolay kabul görmesidir. Aytmatov, Kırgız toplumsal hafızasında son derece güçlü ve yaygın bir kültürel itibara sahiptir. Böylesine tanınmış ve benimsenmiş bir ismin kullanılması, merkezin yerel okur, öğrenci ve ziyaretçi kitlesi tarafından daha kolay kabul görmesini sağlayabilir. Yani bu adlandırma, tanıdık bir isim üzerinden yerel okurla daha kolay temas kurmaktadır. Bu da kültür mekânının yerel kamusal alanda yabancı bir unsur gibi değil, daha tanıdık ve anlamlı bir alan gibi algılanmasını kolaylaştırabilir. Bu iki gerekçe de bütünüyle rasyoneldir ve hafife alınmamalıdır.
Ancak tam da burada meselenin ikinci yüzü başlamaktadır. Kamu diplomasisini yalnızca kolay benimsenme ve yerel sempati üzerinden kurmak, başka bir kurumsal hedefin zayıflamasına da yol açabilir: Türkiye’nin kendi kültürel varlığının görünürlüğü. Bir kültür merkezi yalnızca sevilmek, benimsenmek ya da sıcak karşılanmak için kurulmaz; aynı zamanda kendi ülkesinin kültürel varlığını görünür kılmak için vardır. Türkiye’nin adını taşıyan bir merkez, doğal olarak ziyaretçide şu beklentiyi doğurur: Bu mekânda Türkiye’ye ait ayırt edici bir kültürel içerik, bir seçki, bir anlatı ve belirli bir temsil çizgisi bulunmalıdır. Sorun tam da burada belirginleşmektedir. Eğer isim düzeyinde güçlü görünen bu ortaklık, Türkiye’nin görünürlüğünü somut biçimde taşıyacak bir kültürel çerçeveyle desteklenmiyorsa, o takdirde adlandırma sembolik olarak etkileyici olsa bile kurumsal açıdan eksik kalabilir.
Bu noktada vitrin iletişimi ve genel görünürlük düzeni özel bir önem kazanmaktadır. Çünkü kültürel görünürlük çoğu zaman tabeladan ibaret değildir; mekânın iç düzeni, seçilen görseller, panolar, afişler ve ilk bakışta öne çıkarılan unsurlar da bu görünürlüğün bir parçasıdır. Ziyaretçi kurumu yalnızca adıyla değil, içeri girdiğinde karşılaştığı ilk görsel düzen üzerinden de okumaktadır. Okuma salonu içinde yer alan panolarda Aytmatov’un öne çıkarılması ve bu panolarda Kırgızca ifadelere yer verilmesi, yerel okurla temas kurma bakımından anlaşılabilir bir tercih olarak görülebilir. Bu tercih, merkezin bulunduğu sosyal ve kültürel çevre içinde anlaşılabilir görünmektedir. Ancak burada asıl dikkat edilmesi gereken nokta, bu görünürlük düzeninin Türkiye’nin kendi kültürel temsilini ne ölçüde görünür kıldığıdır. Türkiye adını taşıyan bir kültür merkezinde, Türkiye’nin kendine özgü kültürel katkısı görünürlük düzeyinde nasıl kurulmaktadır? Soru tam da burada önem kazanmaktadır.
Burada yine açık olmak gerekir: Sorun Kırgızca ifadelere yer verilmesi değildir; sorun, temsil dengesinin nasıl kurulduğudur. Eğer görünürlük, koleksiyon seçkisi ve genel sunum tek bir dile ya da tek bir sembolik isme dayanıyorsa, kültürel temsil de ister istemez daralır. Türkiye’nin görünürlüğü, yalnızca adında “Türkiye” geçen bir merkezle değil; Türkçenin, Türk edebiyatının, Türkiye merkezli düşünce ve yayın dünyasının, çeviri faaliyetlerinin ve farklı kültürel unsurların görünür olmasıyla güçlenir. Aksi takdirde Türkiye adı tabelada kalırken, temsilin esas yükünü başka bir sembol ve başka bir dil taşımaya başlayabilir.
Meselenin bir başka boyutu da Türkiye’nin Kırgızistan’daki kurumsal temsilinde Aytmatov adının tekrar eden bir sembol hâline gelmesidir. Bu durum, tartışmayı yalnızca bir kütüphane içindeki adlandırma tercihi olmaktan çıkarıp daha geniş bir temsil çerçevesine taşımaktadır. Kırgızistan’ın bağımsızlığından sonra iki ülkenin ortak iradesiyle kurulan Kırgızistan–Türkiye Manas Üniversitesi ile Millî Kütüphane içindeki kültür merkezi birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin Kırgızistan’daki temsilinde bazı sembol isimlerin öne çıktığı açıkça görülmektedir. Bişkek’te ayrıca Yunus Emre Enstitüsü gibi kurumsal marka değeri yüksek bir temsil modelinin de bulunması, bu tabloyu daha dikkat çekici hâle getirmektedir. Çünkü aynı şehirde, biri Türkiye’nin yerleşik dış kültür temsil markasını, diğeri ortak hafızanın büyük bir yazarını öne çıkaran iki farklı model yan yana işlemektedir.
Tam da bu noktada şu rasyonel soru sorulmalıdır: Türkiye, dış kültür temsilinde farklı isimlere ve farklı kültürel unsurlara yer vermek yerine sürekli aynı veya sınırlı sayıdaki sembol isimlere dayanırsa, bu durum uzun vadede görünürlüğü güçlendirir mi, yoksa onu tek boyutlu hâle mi getirir? Ben bu soruyu polemik üretmek için sormuyorum. Tersine, kurumsal stratejiyi daha net değerlendirmek için bu sorunun sorulması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü kültürel temsil yalnızca bir sevgi ya da saygı beyanı değildir; aynı zamanda neyin, nasıl, hangi yoğunlukta ve hangi çeşitlilikte sunulduğuyla ilgilidir. Tek bir sembolik isim etrafında yoğunlaşan temsil biçimleri başlangıçta güçlü ve etkileyici görünebilir; ancak zamanla çeşitliliği azaltabilir ve kurumların kendilerine özgü alanını daraltabilir.
Bununla birlikte, Aytmatov adının Türkiye’de yalnızca duygusal bir yakınlık nesnesi olarak değil, somut ve kurumsal karşılıklarla yaşatıldığını da teslim etmek gerekir. Türkiye’de Aytmatov adı, çeşitli kamusal mekânlarda, anma etkinliklerinde, akademik faaliyetlerde ve kurumsal girişimlerde görünür bir biçimde yaşatılmaktadır. Bu durum önemlidir. Çünkü burada dile getirilen eleştiri, Aytmatov’a duyulan saygıya ya da onun Türkiye’deki karşılığına yönelmiş değildir. Tersine, Türkiye’nin Aytmatov’u yalnızca okuyan ve seven değil, aynı zamanda farklı vesilelerle kamusal hafızada yaşatan bir ülke olduğu açıktır. Bu nedenle tartışmanın ekseni, “Aytmatov’a değer veriliyor mu?” sorusuna değil, “Aytmatov’a verilen bu değer, Türkiye’nin kendi görünürlüğünü güçlendiren hangi kurumsal yapılara dönüşüyor?” sorusuna bağlanmalıdır.
Kamusal mekân düzeyinde bakıldığında, Türkiye’de Aytmatov adının çeşitli cadde, park, anıt ve kültürel organizasyonlar aracılığıyla yaşatıldığı bilinmektedir. Akademik ve edebî çevrelerde düzenlenen sempozyumlar, anma programları ve araştırma merkezleri de bu ilginin kurumsal düzeyde sürdüğünü göstermektedir. Son dönemde kurulan yeni enstitü ve benzeri yapılar da Aytmatov mirasının Türkiye’de yeni çerçeveler içinde ele alındığını ortaya koymaktadır. Bütün bunlar, Türkiye’nin Aytmatov’a ilgisinin tesadüfî ya da yüzeysel değil, belirli ölçüde yapısal bir karşılığa sahip olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Fakat yine de burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Türkiye’nin Aytmatov’u görünür kılması ile Türkiye’nin kendi kültürel varlığını Aytmatov adı üzerinden görünür kılması aynı şey değildir. Birincisi saygının ve ortak hafızanın göstergesi olabilir; ikincisi ise çok daha dikkatli tasarlanması gereken bir temsil meselesidir.
Kırgızistan cephesine bakıldığında da Aytmatov adının güçlü ve kurumsal karşılıkları bulunduğu açıktır. Başta bilimsel ve edebî kurumlar olmak üzere çeşitli düzeylerde bu adın yaşatıldığı görülmektedir. Ancak burada da önemli olan, sembolik değerin ne ölçüde kamusal mekâna, eğitim alanına, gündelik şehir hafızasına ve yaşayan kültürel dolaşıma dönüştüğüdür. Çünkü büyük kültürel figürlerin değeri, yalnızca resmî söylemde değil; adlandırmalar, kurumlar, kitaplıklar, kamusal görünürlük biçimleri ve nesiller arası aktarım mekanizmaları içinde anlaşılır hâle gelir. Bu çerçevede Aytmatov’un hem Türkiye’de hem Kırgızistan’da güçlü bir simgesel değere sahip olduğu açıktır. Fakat bu değer, kültür politikası bakımından ancak belirli kurumsal araçlarla sürdürülebilir hâle geldiğinde gerçek anlamda işlev kazanır.
Dünya örnekleri de kişi adıyla kültür mekânı adlandırmanın olağan bir yöntem olduğunu göstermektedir. Birçok ülkede kültür merkezleri, okuma salonları, kütüphane bölümleri ya da eğitim mekânları ulusal figürlerin, yazarların, düşünürlerin veya sanatçıların adlarıyla anılmaktadır. Bu bakımdan Aytmatov adının kullanılması ne sıra dışı ne de kendi başına sorunlu bir uygulamadır. Asıl belirleyici olan, böyle bir adlandırmanın ne tür bir programla desteklendiğidir. Dünya uygulamalarının öğrettiği temel ilke şudur: İsim tek başına hedefe ulaştırmaz. Görünürlük ve etki; isimle birlikte kitap ve yayın seçimi, dil dengesi, etkinlik sürekliliği, hedef kitle tercihi ve genel sunumun tutarlılığı üzerinden üretilir.
Bu nedenle ben Bişkek’teki örneği doğru-yanlış ikiliğine sıkıştırarak değerlendirmeyi sağlıklı bulmuyorum. Çünkü burada kolay bir hüküm vermek yerine daha analitik bir ayrım yapmak gerekir. Aytmatov adı doğru ya da yanlış olduğu için değil, belirli bir temsil mantığını görünür kıldığı için önemlidir. Eğer bu isim, Türkiye’nin kültürel varlığını daha geniş, daha dengeli ve daha etkili biçimde sunan bir programa kapı aralıyorsa, o zaman kurumsal açıdan verimli bir tercih sayılabilir. Ama eğer isim düzeyinde güçlü olan sembolik etki, içerik düzeyinde desteklenmiyor; Türk edebiyatı, Türkçe, çağdaş Türk düşüncesi ve kültürel üretimi yeterince görünür kılınmıyorsa, o zaman temsil yapısı kendi potansiyelini tam kullanamıyor demektir.
Tam da burada şu temel ölçütü önermek gerekir: Bir kültür merkezinin başarısı yalnızca adına bakılarak değerlendirilemez; şu sorular da dikkate alınmalıdır. O merkezde hangi diller görünür durumdadır? Hangi yazarlar ve eserler öne çıkarılmaktadır? Okura yalnızca tanıdık bir sembol mü sunulmaktadır, yoksa yeni bir kültürel ufuk da açılmakta mıdır? Etkinlikler düzenli midir, yoksa mekân yalnızca sembolik bir varlık mı sürdürmektedir? Merkezdeki kitap ve yayınlar güncellenmekte midir? Türk kültürü bu merkezde somut biçimde temsil edilmekte midir? Bu sorulara verilecek cevaplar, adlandırmadan çok daha öğretici olacaktır. Çünkü kurumsal kaliteyi belirleyen esas unsur tabela değil, yapılan kültürel çalışmaların niteliği ve sürekliliğidir.
Sonuç olarak Bişkek’teki bu örnek, adlandırmanın ne romantize edilmesi gereken masum bir jest ne de kolayca eleştirilecek basit bir tercih olduğunu göstermektedir. Aynı kütüphane binası içinde Rusya ve Kore örneklerinde doğrudan ülke adlarının, Kazakistan örneğinde ise Abay gibi kurucu değeri yüksek bir ismin öne çıkarılmış olması, Türkiye’nin tercihinin de karşılaştırmalı olarak düşünülmesini gerekli kılmaktadır. Asıl mesele, seçilen ismin nasıl bir temsil anlayışı içinde anlam kazandığıdır. Eğer hedef Türkiye’nin görünürlüğünü güçlendirmek, Türk edebiyatını ve Türkçeyi daha görünür hâle getirmek ve ortak kültürel hafızayı canlı bir etkileşim alanına dönüştürmek ise, bunun yolu yalnızca güçlü bir isim seçmekten geçmez. Seçilen ismin, düzenli ve tutarlı bir kültürel çerçeveyle desteklenmesi gerekir.
Aytmatov adı korunabilir; hatta korunmalıdır da. Çünkü bu ad, Kırgızistan ile Türkiye arasındaki kültürel yakınlığın ve ortak hafızanın güçlü bir sembolüdür. Bir sembolün kalıcı etkisi, içerikle desteklendiğinde ortaya çıkar. Türkiye’nin adını taşıyan bir kültür merkezinde Türk edebiyatından seçkiler, Türkçe–Kırgızca çeviri çalışmaları, düzenli okuma etkinlikleri, güncellenen kitap ve yayınlar ve okuru doğrudan karşılayan açık bilgilendirme panoları bulunmuyorsa, görünürlük istenen ölçüde somutlaşmaz. Çünkü görünürlük, yalnızca tabelada yer alan isimle değil, okurun o mekânda neyle karşılaştığıyla oluşur.
Kanaatimce burada asıl soru, hangi ismin seçildiği değil, seçilen ismin nasıl bir kültürel çerçeve ve temsil anlayışıyla desteklendiğidir. Bir okuma salonunun adı elbette önemlidir; fakat asıl belirleyici olan, o adın arkasında nasıl bir kültürel dünyanın kurulduğudur.
[1] Dr. Öğr. Üyesi, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Bişkek/Kırgızistan
