Mitoloji bağlamında şairin eserlerinde kurt motifini ele alacak olursak; kurt, hem kutsal hem de yönlendirici bir figür olarak öne çıkar. Kurt kelimesinin “Kur / Gur / Kür” kökünden türediği bilinmekte olup “güç, kuvvet, dayanıklılık” anlamlarına gelir. Kafesoğlu’nun verdiği bilgiye göre, “Kurt’un “Türkçede diğer adı böri’dir ve bu kelime Orhon kitâbelerinde, Uygurca vesikalarda ve Oğuz Kagan Destanı’nda geçer. Çin kaynaklarında “Fu-li” şekli ile yer adı, şahız adı, kavim soyadı vb. olarak zikredilir. Ünlü Tabgaç hükümdarı T’ai-wu’nun lâkabı Fu-li veya Fo-li (=Böri) idi. Gök-Türk hâkanlığının hassa ordusu mensuplarına da “Fu-li” denilmiştir.”[1] Göktürklerde de kurt, “böri” Ak Böri, Al Böri, Börü Bars, Böri Tigin, Çocuk Böri Şenun, Gök Böri Kökey, İl Böri, Kök Böri vb. şekillerde de kullanılmaktaydı. İlhanlılar ve Timurlularda; Kök Böri, Memlüklerde; Kurt, Selçuklular ve Osmanlılar zamanında Anadolu’da Kurd, Ak Böri, şeklinde kullanılmıştır. “Aşına adı da Göktürklerde kurt ismidir ve bu isim zaman içinde Asena, Zena, Aşina şekillerinde de kullanılmıştır.”[2] Bu bilgilerle şairin “Bu savaş” dizeleriyle başlayan dizelerine baktığımızda “kutlu an” ifadesi, eski Türk inanç sistemindeki “kut” kavramıyla ilişkilidir. Kut, Tanrı tarafından verilen kutsal güç ve meşruiyeti ifade eder. Bu bağlamda savaş, ilahi bir iradeyle gerçekleşen kutsal bir görev hâline gelir. Şiir, böylece savaşın mitolojik ve kutsal boyutunu vurgular:
“Bu savaş, son savaştır,
Bozkurtlarım uluştu,
Bu ne kutlu bir andır...”[3]
“Kurtlar uluşuyor”dizeleriyle başlayan Kurtların uluması şiiri ise bu yeniçağın habercisidir. Mitolojik bağlamda kurt, sadece yol gösteren değil; aynı zamanda zamanı başlatan, yön veren bir varlıktır. Bu dize, adeta kozmik bir başlangıç anını resmeder. Dolayısıyla şiir, zamanın döngüsel olduğu mitolojik anlayışı yansıtır. Her sonun yeni bir başlangıç olduğunu hatırlatır ve bu başlangıcın öncüsü Bozkurt’tur:
“Kurtlar uluşuyor çağın başında,”[4]
Kürşat adlı şiir, doğrudan Türk mitolojisindeki soy miti ve kahramanlık anlayışı üzerine kuruludur. “Bozkurt kanı” ifadesi, Türklerin kökenine dair mitolojik anlatılara gönderme yapar. Bu anlatılarda Türkler, kutsal bir kurttan türemiştir. Bu nedenle bireyler kendilerini sıradan insanlar olarak değil, kutsal bir soyun devamı olarak görürler. Önemli olan hayatta kalmak değil; onur, mücadele ve kutsal soyun devamlılığıdır:
“Biz damarlarında Bozkurt kanı akan
Kırk atlıydık,
Hepimiz öldük, fakat yenilmedik,
Bozkurt’un oğulları ölür, yenilmez.”[5]
Timuçin Oturmada adlı şiir, Türk mitolojisi ve tarihsel hafızasında önemli yer tutan mekân, köken ve kopuş temaları üzerinden şekillenmektedir. Mitolojik açıdan bakıldığında su, çoğu zaman zamanın akışı ve değişimle ilişkilendirilir. Ancak burada birey, bu akışın dışında kalmış; köklerinden uzaklaştıkça pasifleşmiştir:
“Orhun’dan ayrı düştüm,
Kerulen’i görmedim.
Bozkırdaki kurt sesi
Kulağıma gelmedi.
Üstümden aktı sular,
İçimde durgun hüner,”[6]
Timuçin Oturmada şiirinde bu unsurlar üzerine edilen yemin, söylemin kutsallığını ve doğruluğunu pekiştirir. Bu durum, mitolojik metinlerde sıkça görülen doğa temelli kutsama geleneğiyle örtüşmektedir. Bozkurt kimliğiyle birleştiğini gösterir. Yani Türklerin kurttan türediğine dair mitolojik anlatılarla doğrudan ilişkilidir. Burada kurt, yalnızca bir hayvan değil; ilahi kökenin somutlaşmış hâlidir:
“Ant olsun doğan güne,
Ant olsun yıldırıma.
Annemin yatağına
Işık şeklinde girip
Kurt gibi çıkan Tanrı,”[7]
Zühur adlı şiirinde zor durumda kalan toplum, bir kurtarıcı figürün gelişini bekler. Bu kurtarıcı; çoğu zaman ilahi bir işaretle ortaya çıkar. Türk milletinin hafızasını taşıyan en önemli metinlerdir. Buradan “bir er”in kopması, geçmişin ruhunun yeniden canlanması, yani tarihsel bilincin dirilişi anlamına gelir. Bu bağ, sadece tarihsel değil; aynı zamanda kültürel ve kimliksel bir sürekliliği de temsil eder:
“Kurtarıcı bekliyordu anayurt,
Gökten süzülen mavi bakışlı bozkurt,
Bir er koptu Orhun’da taş yazıtlardan.
Geçmişimize köprüler Kuran.”[8]
Bu şiirin bir başka dizesinde bulunan “Kurtarıcımız Bozkurt gibi” ifadesi, kahramanı doğrudan “Bozkurt” figürüyle özdeşleştirir. Türk mitolojisinde Bozkurt; yol gösterici, koruyucu ve zor zamanlarda ortaya çıkan kurtarıcı bir varlıktır. Mevcut benzetme, kahramanın yalnızca insani değil; aynı zamanda mitolojik ve kutsal bir işlev üstlendiğini ortaya koyar. Kahramanın hem halktan biri olduğunu hem de ilahi bir öz taşıdığını gösterir. Böylece lider figürü, hem dünyevi hem de kutsal bir konuma yerleştirilir:
“Asker ve zeki,
Kurtarıcımız Bozkurt gibi,
Geldi cismi köyden, ruhu gökten,”[9]
“Dillerde şen” dizesiyle başlayan şiirinde, sözlü kültürün taşıyıcısı olarak mitolojik ve tarihsel hafızanın aktarımında önemli rol oynar. Türk destanlarında vatan, kutsal bir miras olarak kabul edilir ve onun uğruna verilen mücadele, yalnızca fiziksel bir savaş değil; aynı zamanda kutsal bir görevdir. Bu bağlamda kan dökmek, fedakârlığın ve bağlılığın en üst düzeydeki ifadesidir:
“Dillerde şen türküler,
Gökbayraklarda Bozkurt.
Uğrunda kan dökmüşüz,
Bizimdir bu el, bu yurt.”[10]
“Kurtarıcı Bozkurt” dizesi adlı şiir Türk mitolojisinde sıkça karşılaşılan “beklenen kurtarıcı” temasını doğrudan yansıtır. Bozkurt, özellikle zor zamanlarda ortaya çıkan, topluma yol gösteren ve yeniden dirilişi sağlayan yalnızca bir hayvan değil; mitolojik bir rehber ve kurtuluşun sembolüdür. “Ne mutlu Türk’üm diyene” ifadesi, şiirde mitolojik kimlik ile modern kimlik arasında bir köprü kurar. Bu söz, kolektif aidiyetin ve kimlik bilincinin ifadesi olarak kullanılırken; Bozkurt, bu kimliğin mitolojik kökenini temsil eder. Böylece geçmiş ile bugün arasında ideolojik ve kültürel bir süreklilik sağlanır:
“Kurtarıcı Bozkurt geliyor,
“Ne mutlu Türk’üm diyene”.”[11]
Böylece, Elhan Zal Karahanlı’nın şiirleri incelendiğinde kurt motifinin yalnızca bir hayvan figürü olarak değil, Türk mitolojisinin köklü geçmişine dayanan çok katmanlı bir sembol olarak ele alındığı görülmektedir. Şair, kurt imgesini Türklerin türeyiş mitleriyle ilişkilendirerek “Bozkurt kanı”, “Bozkurt’un oğulları” gibi ifadeler aracılığıyla kolektif kimlik, soy bilinci ve kahramanlık anlayışını ön plana çıkarmaktadır. Bu bağlamda kurt, bireysel varoluşun ötesinde, tarihsel ve kültürel bir devamlılığın simgesi hâline gelmektedir. Şiirlerde dikkat çeken bir diğer husus, kurt motifinin mekân ve aidiyet kavramlarıyla birlikte ele alınmasıdır. Tarihsel ve mitolojik mekânlara yapılan göndermeler, bireyin köklerinden kopuşunu ve bu kopuşun yarattığı içsel boşluğu ortaya koyarken; kurt sesi bu bağın yeniden kurulmasının sembolik bir ifadesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Böylece kurt, yalnızca geçmişin bir hatırlatıcısı değil, aynı zamanda kimliğe dönüşün de anahtarı niteliğindedir. Elhan Zal Karahanlı’nın şiirlerinde kurt motifinin kutsallık boyutu da belirgin bir şekilde hissedilmektedir. Doğa unsurlarıyla birlikte anılan ve ilahi bir bağlamda değerlendirilen kurt, kimi dizelerde Tanrısal bir tecelli olarak sunulmakta; bu durum Türk mitolojisindeki kutsal kurt anlayışıyla örtüşmektedir. Bu yönüyle kurt, hem koruyucu hem de yaratıcı bir güç olarak şiirsel anlam dünyasında yer edinmektedir.
[1] Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü. Ötüken Yayımları, İstanbul, 1999, s. 331-332.
[2] Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü. s. 331.332.
[3] Karahanlı, Türk Asrının Türküleri. s.9.
[4] Karahanlı, s.26.
[5] Karahanlı, s.32.
[6] Karahanlı, s.38.
[7] Karahanlı, s.39.
[8] Karahanlı, s.48.
[9] Karahanlı, s.50.
[10] Karahanlı, s.52.
[11] Karahanlı, s.54.
