Gültäç AŞYROWA*
Giriş
Kahraman Arkadağımız Gurbangulı Berdimuhamedov Türkmen kültürü üzerine birçok değerli eser kaleme almıştır. Bunlardan biri de 2024 yılında “Hakıda Gövheri” (Hikmet Cevheri) adıyla yayımlanan eseridir. Eser Türkmence ve İngilizce olmak üzere iki dilde yayımlanmıştır. İngilizce adı “Jewel of the Mind” (Akıl Cevheri) şeklinde tercüme edilmiştir. Türkçeye ise “Hikmet Cevheri” olarak aktarmak daha uygun olabilir. Çünkü eser, tarihi ve kültürel hikmetlerini ele almaktadır. Kitabın yayın bilgiler kapağında, eser şu şekilde tanıtılmıştır: “Fehim- payhas ummanı Magtımgulı Pıragı” yılı, büyük başarılarla tarihe geçmektedir. Halkımızın ortaya çıkardığı millî değerler, zengin tarih bağlamında gerçekleştirilen ilmî, felsefî ve sanatsal içerikli çalışmalar, gelecek nesillerimiz için değerli hazinelerimizdir. Özellikle bu açıdan Kahraman Arkadağımızın milletimize bağışladığı eserleri Türkmen bilincinin oluşmasında bulunmaz manevi ve medenî zenginliğimizdir. “Hikmet Cevheri” Türkmenlerin Millî Lideri Kahraman-Arkadağımızın milletimizin şanlı tarihi ve edebi mirası hakkında derlenen bilgilerin bir bilgelik mücevheridir. Bu eser aynı zamanda kadim Oğuz edebiyatının önemini ortaya koymada da değerli bir kaynaktır.
“Hakıda Cevheri” adlı eser, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Kahraman Arkadağımız girişte, eserin içeriği ile ilgili önemli bilgiler vermektedir. Nitekim tarih konusu olduğunda, Türkmen halkının tarihinden de bahsedildiğini şu şekilde dile getirilmektedir: “Tarih hakkında konuşulduğunda dünyanın en kadim milletlerinin arasında, ilk olarak Türkmen halkı da hatırlanmaktadır” (s.4). Konuyla ilgili birçok araştırmaların yapıldığından söz edilmektedir. Özellikle şanlı Türkmen tarihi ve kültürünü kaleme almak ayrıcalık olduğu belirtilmiştir. Kahraman Arkadağımız girişte kitap bölümleri hakkında şu şekilde bilgi vermektedir: “Bu kitabım iki bölümden oluşmaktadır. Onun ilk bölümünde şanlı tarihimiz ve bu tarih ile bağlantılı olan korunmuş tarihi ve kültürel anıtlar, ikinci bölümde ise manevî ve kültürel mirasımızın renkli değerleri anlatılacaktır” (s.5).
Tarihe Seyahat
Kitabın ilk bölümünün adı “Tarıha Sıyahat” (Tarihe Seyahat) adını taşımaktadır. Bu bölümde birkaç alt başlıktan oluşmaktadır. 1. “Tarih şu yerden başlanyar” (Tarih burada başlıyor), 2. “Änev medeniyeti” (Anev kültürü), 3. “Bürünç zamanınıň medeni ocakları” (Tunç Çağı Kültür Merkezleri), 4. “Beyik Selcuklar dövri” (Bütük Selçuklu Dönemi), 5. “Horezmşalar dövleti” (Harezmşahlar Devleti).
Kahraman Arkadağımız “Hakıda Gövheri” adlı eserinde, Türk Devletleri Teşkilatı’nın Aksakkal Konseyi’nin öneminden bahsederek “aksakal” kavramının Türk dünyasında değerini ve ehemmiyetini açıklamaktadır (s. 10). Özellikle eserde, Türkmen halkının tarihi şanlı geçmişinin olduğunu şu şekilde dile getirilmektedir: “Türkmen halkı kadimi, zengin şanlı tarihe sahip halktır” (s.15). Bu bağlamda Türkmen tarihinde ayrı bir yeri olan Anev medeniyeti üzerinde durulmaktadır (s.18). Anev şehrinde XV. yüzyılın inşa edilen Seyit Cemallettin Mescidi’nin tarihi kıymetinden söz açılmaktadır (s. 19-33). Bununla birlikte Türk Tarihine Merv, Nisa (Nusay) ve diğer medeni merkezler hakkında ayrıntılı bilgi verilmektedir (s.34-87). Orta asır tarihçilerin ve alimlerin eserleri temelinde Selçuklu Devleti’nin tarihini ve medeniyetini ortaya koymaya çalışılmaktadır (s.88-105). Eserin ilk bölümünün son kısmında Harezmşahlar Devleti’nin tarihi ve kültürü ile alınmaktadır. Bu bağlamda Türkmen tarihinin büyük oğullarından Necmeddin Kubra ve diğerlerinden söz açılmaktadır (s. 106-127).
Manevî Miras
Kitabın ikinci bölümünün adı “Ruhı Miras” (Manevî Miras) adını taşımaktadır. Bu bölümde birkaç alt başlıktan oluşmaktadır. 1. “Zehin aydıňlıgı, payhas käni” (Zihin berraklığı, bir bilgelik hazinesi), 2. ““Oguznama” – dünyä baylıgı” (“Oğuzname” bir dünya zenginliği), 3. “Täsin söhbetiň beyanı” (İlginç Bir Sohbetin Açıklaması), 4. “Hazına eyesine hazınadar diyerler” (Hazine sahibine hazinedar diyorlar), 5. “Dövletliniň dövlet gözbaşı” (Varlıklının varlık kaynağı), 6. “Gadımı heňňamıň aydımı” (Kadimî bilgelik şarkısı).
Kahraman Arkadağımız “Hakıda Gövheri” adlı eserinde, Türkmen halkının düşünce yapısını açıklamaya başlamakla “hayat bir akımlı derya örneği” diyerek insan hayatın değerini zaman dilimlerini ele almaktadır (s. 130). Söz konusu düşünceyi açıklarken “Oğuzname” eserine esaslanması ise daha da dikkat çekmektedir (s. 133). Ayrıca “Miras -işin neticeliliğinin önce ispat edilen tecrübesidir.” veya “Miras önce geçilmiş bir yoldur.” diyerek mirasın insan hayatındaki önemini ortaya koymaktadır (s. 136). Aynı şekilde insana vatan sevginin önemli olduğunu belirtmektedir: “En yüce sevgi Vatan sevgisidir.” (s. 145). Çünkü vatan sevgisini ene-ata ve aile sevgisi bağlamında ele alınmaktadır (s. 149-150). “Oğuzname” Türkmenler açısından önemini açıklarken “Oğuz Han” daha önceki oğuz destanıdır.” diye tarif etmektedir (s. 162). Eserde “Oğuz – Türkmen” olarak kullanılması da bunu açıkça göstermektedir. “Oğuzname” isimli eserler Türkmenlerin yaşam biçimini beyan eden kaynak ve nesillere aktaran köprü olarak belirtilmektedir (s. 175). Kitapta öğrenmek, bilmek insan açısından ayrıcalık olduğu üzerinde durulmaktadır (s. 176). Türkmen tarihinde meşhur alimlerin (Biruni, İbn Sina...) ve şairlerinin (Mahtumkulu...) olduğu belirtilmekle halkımızın tarihi ve kültürü açıklanmaktadır. Eserde “Oğuz”, “Turan” ve diğer kavramlara açıklama getirilmekte ve “Turan” kavramıyla ilgili şu bilgiler verilmektedir: “Şimdi Türkmenistan’ın en kadim adı da Turan’dır” (s. 250). Eserde “kemal”, “ösüş” ile birlikte “devletlilik” kavramı da “Oğuzname” bağlamında irdelenmeye ve açıklanmaya çalışılmaktadır. Aynı şekilde “Oğuzname” eserlerinin en temel ilklerinin, diğer bir ifade ile avazının birlik, dostluk, adalet olduğunu vurgulanmaktadır.
Sonuç
Alim Kahraman Arkadağımız Gurbangulı Berdimuhamedov’un “Hakıda Gövheri” adlı kitabı, Türkmen kültürü açısından değerli bir eserdir. Genel olarak Türkmen tarihi ve kültürünü bilimsel bir biçimde açıklayan kıymetli bir kaynaktır. Bunun yanında insanlık kültürüne önemli bir katkı olduğu anlaşılmaktadır.
Kaynakça
Berdimuhamedov, G. (2024). Hakıda Gövheri. Aşgabat: Türkmen Devlet Neşiryat Gullugı.
* International University for the Humanities and Development.
