Tahir AŞİROV*
* Doç.Dr. Mahtumkulu Devlet Üniversitesi Tarih Fakültesi, tahirashirov@gmail.com, ORCID ID: 0000-0002-9684-0834
Giriş
Ağustos 1921 tarihinde Zakaspiy Oblastı’nın yerine kurulan Türkmen Oblastı döneminde Türkmen aydınları tarafından millî pedagoji alanında önemli çalışmalar yapılmıştır. 1921-1924 yılları arasında Türkmen Oblastı’nda millî eğitim –öğretim alanında çeşitli çalışmalar yayımlanmıştır. Bu dönemde Türkmenler arasında eğitim-öğretimi yaygınlaştırmak gayesiyle okullaşma, mektepleşme yönünde faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Türkmenler arasında yeni usul temelinde eğitim-öğretimin sistemli bir şekilde yerleşmesinde 1921-1924 yılları arasında yönetimde olan Türkmen Oblastı'nın etkisi görülür. Nitekim Türkmen Oblastı 1921 yılında Türkmenler arasında evrensel eğitim-öğretim alanında, özellikle ilköğretimin uygulanması için bir ön plan hazırlanmıştır. Eğitim sisteminin oluşturulması, iyileştirilmesi ve evrensel zorunlu ilköğretime geçiş konusunun dikkatlice ele alınması ve yeni düzenlemelere uygun olarak yeniden oluşturulması ihtiyacının ortaya çıktığı görülebilir. O sırada, geniş kapsamlı yeni usul okulların eğitim çalışmalarını düzenlemek ve iyileştirmek için bir dizi önlem başlatılmıştır. Bu bağlamda Türkmen aydınları eğitim-öğretimi amaçlayan bir dizi faaliyet yürütmüşlerdir. Nitekim bu gaye ile “Türkmen Bilim Komisesi” (Türkmen Bilim Kurulu) adıyla bir kurul oluşturulmuştur.
Türkmen Bilim Kurulu
Millî pedagoji tarihinde Türkmen Bilim Kurulu’nun (1921-1924) çalışmalarının ayrı bir yerinin olduğunu görmek mümkündür. Nitekim Türkmen dilbilimci âlim Muhammet Geldiyev’in (1889-1931) “Türkmen Bilim Komisesiniň Düzilşi hem Onuň Eden İşleri” (Türkmen Bilim Kurulu’nun Oluşumu ve Faaliyetleri” başlıklı makalesi, Türkmen Oblastı’nda eğitim -öğretimin gelişim süreci ve gerçekleşen faaliyetler açısından önemli olup, o dönemde genel olarak pedagojinin durumu hakkında bilgi edinme imkanı vermektedir (Aşirov, 2020: 23-25)
Türkmen maarifçisi Geldiyev’in “Türkmen Bilim Kurulu’nun Oluşumu ve Faaliyetleri” adlı makalesinde, 1921 yılında Türkmenler arasında eğitim-öğretimi geliştirme gayesiyle “Türkmen Bilim Kurulu” adı altında bir kurul oluşturulduğundan bahsedilmektedir: “İlk olarak 1921 yılı sonunda Aşkabat’ta üç kişiden oluşan Türkmen Bilim Kurulu kuruldu. Kurulun başkanı Yoldaş Seyitmırat Övezbayev [1889-1937], üyeleri: Halmırat Sähetmıradov [1898-1938], Muhammet Geldiyev seçildi”. Ancak “Türkmen Bilim Kurulu”nun bazı nedenlerden dolayı altı ay boyunca toplantı yapamadığı ve bunun da başarısızlığa yol açtığı görülmektedir. Buna rağmen Türkmen aydınları söz konusu çalışmayı hayata geçirmek için bazı adımlar atmaya devam etmişlerdir. Geldiyev söz konusu faaliyetleri şöyle açıklamaktadır: “Mart ve Nisan 1922 yılında Yoldaş Kümüş Ali Böriyev bir görev için [Taşkent’ten] Aşkabat’a geldiğinde, ben [Geldiyev] Taşkent’te Türkmen Bilim Kurulu’nun oluşturulması konusunda onunla istişarede bulundum. Daha sonra Taşkent’e geldi ve bir veya iki ay sonra Milletler Komiserliği’ne bağlı Türkmen Dairesi başkanı Yoldaş Hudaygulı Hanov ile istişarede bulunduktan sonra Taşkent’te üç kişilik bir kurul oluşturdular. Kurulun başkanı Kümüş Ali Böriyev ve üyeler Muhammet Geldiyev ile Allagulı Garahanov idi”. 1892-1938 yılları arasında yaşamış olan Milletler Komiserliği’ne bağlı Türkmen Dairesi başkanı, siyaset adamı, yazar ve şair Hudaygulı Hanov’un, 1918 yılında “Müslüman Kardeşlere İşare” başlıklı yazısı, 1920 yılında “General Kalmakov” adlı piyesi, “Türkmen İli yaki Türkmen Halkı” (Türkmen İli veya Türkmen Halkı) adlı yazısı, 1922 yılında “Türkmenler” adlı şiiri yayımlanmıştır. “Yenilikçi” düşünce yapısına sahip olan Hanov, Türkmen Oblastı döneminde eğitim-öğretim alanında önemli çalışmalara imza atmıştır (Aşirov, 2024: 84-86).
Aynı şekilde Geldiyev tarihî yazısında, “Türkmen Bilim Kurulu”nun kuruluş zamanını ve onun değişikliklerini şu şekilde anlatmaktadır:
“Taşkent’te oluşturulan bu son kurul, 1922 Mayıs’ının sonlarında kuruldu. Kurulun kurulmasından 6-7 ay sonra Yoldaş Garahanov kuruldan ayrıldı, yerine Yoldaş Övezgeldi Atabayev seçildi”. Geldiyev’in yazısından 1923 yılında Halmırat Sähetmıradov’un Türkmen Bilim Kurulu’nun başkanlığına seçildiğini görmek mümkündür: “15 Aralık 1923 tarihinden başlayıp Yoldaş Halmırat Türkmen Bilim Kurulu’na başkan olarak seçildi” (Aşirov, 2020: 23-25).
Türkmen Bilim Kurulu’nun Başkanları ve Üyeleri
Türkmen Bilim Kurulu’nun başkanları ve üyeleri, Türkmen Oblastı döneminde millî eğitim-öğretim alanında önemli çalışmalar yapan Türkmen aydınlarıdır. Bu dönemde yenilenme hareketini benimseyen Türkmen aydınlarına “terakkiperver” denilmiştir. Türkmen Bilim Kurulu’nun kurulması ve onun millî eğitim-öğretim alanında yaptığı çalışmalarda ayrı bir yeri olan düşünür Muhammet Geldiyev, Türkmen dili, edebiyatı, medeniyeti ve tarihi alanlarında birçok değerli yazı kaleme almıştır. Geldiyev’in Türkmen Arap ve Latin harfleri esasında Türkmen alfabesinin hazırlanmasında ve Türkmen dili ile ilgili okul kitaplarının ve dilbilgisinin yazılmasında ve yayımlanmasında ayrı bir yeri olmuştur (Aşirov, 2020: 50-53).
1889-1937 yılları arasında yaşamış olan Seyitmırat Övezbayev, Türkmen Bilim Kurulu’nun başkanı olmakla birlikte 1927 yılında Aşkabat’ta Rusça yayımlanan “Turkmenovedeniye” (Türkmen Araştırmaları) adlı dergide “Goni-Bek (Rasskaz Turkmena o Bitve Pod Geok-Tepe)” (Gönübek “Gökdepe Savaşına Katılan Türkmen’in Öyküsü) ve Muhammet Geldiyev’in 1925 yılında Aşkabat’ta yayımladığı “Makal ve Matallar Yıgındısı (Babalar Sözi)” adlı derleme çalışmasını 1927 yılında aynı dergide “Turkmenskiye Poslovitsı i Pogovorki” (Turkmen Atasözleri ve Deyimleri) başlığıyla Rusça’ya tercüme etmiştir (Aşyrowa, 2025: 658-662).
Türkmen siyasi hayatında etkili olan aydınlardan biri olan siyaset adamı ve Türkmen Bilim Kurulu üyesi ve başkanlık görevini üstlenen Halmırat Sähetmıradov (1898-1938) tarafından 1918 yılında “Türkmen Gızına” (Türkmen Kızına) ve 1922 yılında “Mektep” isimli şiiri, “Eyran Vakalarından Biri” (İran Olaylarından Biri), “Garıplara Nähili Kömek Etmeli?” (Fakirlere Nasıl Yardım Etmeli?), 1923 yılında “Gızıl Goşınıň Bäş Yıllık Ömrüne” (Kızıl Ordunun Beş Yıllık Ömrüne), “Türkmen Atlı Gızıl Goşınlarınıň Aydımı (Goşgı)” (Türkmen Adlı Kızıl Ordusunun Şarkısı “Şiir”) ve 1924 yılında “Geleceğimiz” ve “Germanya Halından” (Almanya Hâlinden) adlı yazılar yayımlanmıştır (Aşirov, 2024: 248-251).
1896-1942 yılları arasında yaşamış olan Türkmen aydınlarından tarihçi âlim Kümüş Ali Böriyev Türkmen Bilim Kurulu başkanı olmakla birlikte Türkmen dili, edebiyatı, medeniyeti ve tarihi alanlarında birçok yazı kalame almıştır. Böriyev’in 1922 yılında “Hive hanlığı hem Türkmenler”, 1923 yılında “Kazak Türkmen Arası”, 1924 yılında “Hive hem Buhara Türkmenleri Hakkında”, 1924 yılında “Kazakistan”, 1924 yılında “Hive Türkmenlerinin Tarihinden Bir Bölek”, 1925 yılında “Türkmen Tarihi Gerek”, 1925 yılında “Türkmenistan Cumhuriyeti”, 1925 yılında “K izuçeniyu istorii turkmenskogo Naroda”, 1926 yılında “O Yazıke Sredney Şkolı”, 1926 yılında “Astrahan Türkmenleri”, 1931 yılında “Türkmen Dili” başlıklı yazılarının ayrı bir değer taşıdığı görülmektedir (Aşirov, 2020: 48-50).
1892-1938 yılları arasında yaşamış olan ve Türkmen Bilim Kurulu üyeliğine seçilen âlim Allagulı Şazadayeviç Garahanov tarafından 1922 yılında “Edebiyat Dogrısında Bir İki Söz”, 1922 yılında “Edebiyat Name?”, 1922 yılında “Türkmen Şairleri” 1923 yılında “Ene Dilimiz”, 1931 yılında “Gramamatika Turkmenskogo Yazıka” (Türkmen Dilinin Dilbilgisi) adlı eserler kaleme alınmıştır (Aşirov, 2020: 64-68).
Türkmen Bilim Kurulu’nun üyelerinden olan Övezgeldi Atabayev, meşhur Türkmen aydınlarından Muhammetgulı Atabeyev’in (1885-1916) kardeşidir. 1922 yılında Taşkent’deki Asya Devlet Üniversitesinin öğrencisi olan ve “Ertekileri ve Makalları Yıgındısı” adlı eseri derleyen Övezgeldi Atabayev’in Türkmen eğitim-öğretiminde ayrı bir yerinin olduğunu görmek mümkündür.
Türkmen Bilim Kurulu’nun Çalışmaları
Türkmen aydınlarından Geldiyev’in “Türkmen Bilim Kurulu’nun Oluşumu ve Faaliyetleri” adlı makalesinde, Türkmen Bilim Kurulu’nun gayesi şu şekilde açıklanmaktadır: “Kurul’un oluşturulmasındaki ilk gaye, [1917] İnkılaptan sonra yeniden oluşmaya başlayan Türkmen ilköğretim okullarına kitaplar hazırlamak ve yeniden oluşmaya başlayan Türkmen edebiyatını [okul kitaplarını] imkan dahilinde çok incelik ile hareket ederek bir doğru yola yönlendirmek işidir. Ancak Kurul’un ilk gayesi ilköğretim okullarına kitap yazmak...” (Aşirov, 2020: 23-25). Geldiyev makalesinde söz konusu kurulun okul kitaplarını hazırladığını dile getirmektedir: “Kurul... gücü yettiği kadar birkaç kitaplar da yayımladı” (Aşirov, 2020: 23-25). Bu kurulun en önemli faaliyetlerinden biri de okul kitapları yayımlamasıdır.
Türkmen Bilim Kurulu tarafından Arap alfabesi ile ilk aşamada yayımlanan okul kitaplarının listesini genel olarak tespit etmek mümkündür. Bu listede, farklı Türkmen yazarlarına ait eserler bulunmaktadır. Aynı şekilde Türk dünyasının aydınlarının hazırladıkları kitapların da Türkmenceleştirildiği görülebilir. Bu bağlamda “Musavveri İkinci Yıl Türkmen Dili”, “Tebigat”, “Terbiyeçilik Yolbaşçy”, “İş Terbiýesi hem İş Mektebi”, “Hasap 1-nci”, “Ulılar Mektebinin Programması”, “Dil Sapaklıgı (Türkmen Dilinin İmlası”, “Ulılar Elipbiyi”, “Ene Dilimiz”, “Başlangıç Mektebin Programması”, “TürkmenlerinTarıh hem Nesil –Nesepleri Hakında Bolan Makalalar” adlı eserler yayımlanmıştır. Bununla birlikte yayımlanmaya hazır kitapların olduğunu görmek mümkündür. Onlardan “Oglanlar Elipbiyi”, “Hasap II, III-nci”, “Jografiya1-nci”, “Hasap Okatmak Programı”, “Tebigata Täsir Et”, “Başlangıç Mektepde Ene Dili” adlı eserlerin isimleri zikredilebilir. Ayrıca yayın evine verilen kitapları da görmek mümkündür. Onlardan “Erteki ve Makallar Yıgındısı”, “Makalalar Yıgındısı”, “Ertekilerin Yıgındısı” ve diğer eserlerinde yayım aşamasında olduğu anlaşılmaktadır. Türkmen eğitim-öğretim tarihinde ayrı bir yeri olan, bu dönemde yayımlanan okul kitapları kütüphanelerin nadir eserler bölümünde saklanmaktadır. Bunlardan 1922 yılında “Musavveri İkinci Yıl Türkmen Dili” (Aşirov, 2022: 159-162), 1923 yılında “Dil Sapaklıgı”, 1924 yılında “Elipbiy”, 1924 yılında “Ululara Okuv-Yazuv Öğretmek İçin Sapaklyk” (Aşirov, 2024: 415-419) adıyla yayımlanan eserler üzerine çalışma yapılmıştır. Ayrıca 1921-1924 yılları arasında Türkmen Bilim Kurulu tarafından hazırlanan okul kitapları, Sovyet Türkmenistan'ı ilk yıllarında her sene geliştirilerek yayımlandığını görmek mümkündür.
Türkmen Bilim Kurulu’nun eğitim-öğretim alanında okul kitaplarını hazırlamakla kendini sınırlandırmadığını da ifade etmek mümkündür. Kurulun, Türkmen gençlerinin okumaları için yardımcı olduğu da görülebilir. Nitekim Geldiyev yazısında, bu konuyla ilgili şöyle demektedir: “Son zamanlarda okul gözleyerek Taşkent şehrine gelip, nereye yerleşeyeceğini bilmeyerek dolaşan Türkmen gençlerine rehberlik etti. Onları her türlü okullara yerleştirdi. Birkaçını Moskova'ya gönderdi...” (Aşirov, 2020: 23-25). Bunlardan başka da eğitim –öğretim alanında her türlü yardımı verdiği tarihî yazılarda görmek mümkündür. Ayrıca farklı Türkmence süreli yayınların yayımlanmasında öncülük etmiştir.
Sonuç
1921-1924 yılları arasında yeni eğitim-öğretim metodunun kararlı bir savunucusu olan Türkmen Bilim Kurulu’nun çalışmlarının millî pedagoji tarihinde ayrı bir yeri olmuştur. Nitekim Türkmen Bilim Kurulu’nun oluşturulma tarihi önemli olmakla birlikte onun tarafından yayımlanan okul kitapları yeni usul temelinde Türkmen eğitim –öğretim ilk adımları olmuştur. Türkmen Bilim Kurulu’nun faaliyetlerinin ne kadar önemli ve yeni bir aşamayı temsil ettiğini geniş bir biçimde göstermektedir. Türkmen Bilim Kurulu tarafından hazırlanan Türkmence okul kitapları, millî pedagoji tarihinde önemli bir süreci ifade etmektedir. Türkmen Bilim Kurulu millî eğitim-öğretim alanında önemli bir katkısı olduğu anlaşılmaktadır.
Kaynakça
Aşirov, T. (2020). Türkmen Basın ve Düşünce Tarihinde Türkmen İli Dergisi (1922-1924), Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
Aşirov, T. (2024). “Bilinmeyen Türkmen Aydınlarından Hudaygulı Hanov”, Kardeş Kalemler Dergisi, 214, 84-86.
Aşyrowa, G. (2025). “Bilinmeyen Türkmen Aydınlarından Seyitmırat Övezbayev (1889-1937)”, Doç.Dr. Berdi Sarıyev’e Armağan, s. 658-662. Ankara: Bengü.
Aşirov, T. (2024). “Ceditçilikten Komünistliğe: H. Sähetmıradov Örneği”. Türk Dünyası Yenileşme Dönemi Fikir Hareketleri Uluslararası Sempozyumu, 29-31 Mayıs 2022Türkistan, Bildiri Kitabı, s. 248-251, İstanbul: Hiperyayın.
Aşirov, T. (2022). “Aliyev, A. (1922). Musavveri İkinci Yıl Türkmen Dili. Taşkent: Türkistan Cumhuriyetiniŋ Devlet Neşriyatı”. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 6 (1), 159-162.
Aşirov, T. (2024). “XX. Yüzyılda Türkmen Dili Üzeine Çalışmalar: G. H. Alparov (1888-1936) Örneği”. Yazılışının 950. Yılında Uluslararası Dîvânu Lugâtî’t-Türk ve Türk Dünyası Sempozyumu (04-06 Aralık 2024) Bildiri Kitabı, s. 415-419. Denizli: Yeşil Kayın Yayınları.
