SAHA (YAKUT) DİLİ ÖĞRENİMİNİ DESTEKLEYİCİ DİJİTAL ARAÇLAR
Gülşah TUĞLACI[1]
1. Giriş
Sahaca (Yakutça), Rusça ile birlikte, Rusya’nın uzak doğusunda yer alan Saha Cumhuriyeti’nin resmî dilidir. Bu dil, çoğunlukla Saha Cumhuriyeti’nde olmak üzere, Sahalar, Ruslar, Evenkiler, Evenler, Yukagirler ve diğer bazı azınlık grupların oluşturduğu yaklaşık 450.000 kişi tarafından konuşulmaktadır (Johanson 2021: 105). Sahalar kendilerini esasen Sakha (Саха), dillerini de Sahaca/Saha dili (Саха тыла) olarak adlandırırken Yakut adı Ruslar tarafından kullanılmış ve yaygınlaştırılmıştır. Rusların bu adı, Sahaların komşusu olan Tunguzlar ve Buryat’lardan aldığı bilinmektedir (bk. Kirişçioğlu 1999: 9).
Rusça’nın uzun ve güçlü egemenliğine rağmen Sahaca, toplumda çeşitli işlevlere hizmet eder ve nispeten güvenli bir statüye sahiptir (Johanson 2021: 106). Uluslararası iletişimde Rusça yaygın olarak kullanılırken Sahaca da yerli halklar arasında yerel ölçekte uluslararası dil olarak kullanılır. Sahaca, eğitim öğretim, kitle iletişim araçları, din, mahkemeler gibi birçok alanda yoğun olarak kullanılmaktadır (bk. Killi Yılmaz 2010: 148, 156-164).
Türk dili ailesinin Kuzeydoğu kolunu temsil eden Sahaca, fonetik ve morfoloji açısından diğer Türk lehçelerinden önemli sapmalar gösterdiği için Türk dilinin uzak lehçelerinden biri olarak değerlendirilir (bk. Poppe 1926: 5; Ubryatova 1982: 5). Sahacanın dil bilgisel karakteristiğinin yanı sıra önemli ölçüde eski Moğolca, Rusça etkisi ve henüz çok az keşfedilmiş olan Tunguz ve Yenisey dillerinin alt katman etkisi de Sahacanın Türk dili ailesi içerisindeki bağımsız görünümünün önemli etkenlerinden biridir (Stachowski ve Menz 1998: 417).
Alanda nitelikli eleman sayısının az olması sebebiyle bugün Sahaca, Türkiye’deki üniversitelerin Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları bölümlerinin sadece birkaçında ders olarak okutulmaktadır. Yapılanma çalışmaları devam etmekte olan Tıva Kültür Derneği (Bursa) tarafından 2021 yılında ana dili konuşuru eğitmenliğinde Sahaca kursu başlatılmış olsa da bu kurs uzun ömürlü olamamıştır. Doktorasını Sahaca üzerine tamamlayan Ümit Şahin tarafından 2022 yılının Nisan ayında başlatılan Sahaca kursu ise faaliyete devam etmektedir.
Türkiye’de Sahaca eğitim faaliyetleri konusundaki kısıtlılık, yazılı kaynaklar açısından da önemli bir zorluktur. Sahacayı gramer odaklı olarak ele alan ve Türkçe aktarımlarıyla birlikte örnek metinler içeren Saha (Yakut) Türkçesi Grameri (Kirişçioğlu 1999) adlı çalışma, Sahaca öğrenmek için erişilebilecek, Türk diliyle kaleme alınmış tek Sahaca gramer kitabıdır. Vasiliev tarafından hazırlanan Türkçe-Sahaca (Yakutça) Sözlük de (1995) Sahaca öğrenimi sürecinde faydalanılabilecek bir diğer kaynaktır. Genel olarak Türk lehçelerini konu alan, içerisinde Sahacaya ayrılmış bir bölüm bulunduran bazı çalışmalar da bulunmaktadır. Ercilasun (2007), Biray (2016), Buran (2018) editörlüğünde hazırlanan kitaplar, bu türdeki çalışmalardan bazılarıdır. Bunların dışında doğrudan Sahaca eğitimi üzerine hazırlanmış olmamakla birlikte Vasilyev, Kirişçioğlu ve Killi (1996), Kirişçioğlu (2007), Duranlı (2010), Ersöz (2010), Ergun (2015) tarafından hazırlanan çeşitli çalışmalar da Saha dili ve edebiyatını öğrenme sürecinde destekleyici olarak kullanılabilecek kaynaklardan bazılarıdır. Bunlar gözden geçirildiğinde Sahaca öğrenimi üzerine önemli bir materyal boşluğu olduğu ortaya çıkmaktadır. Sahaca üzerine Böhtlingk (1848-1851) ve Pekarskiy’ler (1907-1930) ile başlayan Xaritonov (1947, 1987), Krueger (1962), Sleptsov (1972), Ubryatova’lar (1982) ile devam eden bilimsel ve eğitici çalışmalardan bazılarına ise ancak internet aracılığıyla erişilebilir. Hâl böyleyken Sahaca öğrenmek isteyenlerin eğitici içeriklere, yazılı kaynaklara ve ana dili konuşurlarına ulaşabilmek için dijital dil öğrenme araçlarına yönelmesi kaçınılmazdır. Ancak Sahaca ile ilgili dijital kaynaklar internet kullanıcıları tarafından işlek olarak aratılmadığı ve kullanılmadığı için bazen ilk aramada bunlara ulaşılamamakta, ayrıntılı bir araştırma yapmak gerekebilmektedir.
Dijital çağın başlangıcıyla şekillenen Bilgisayar Destekli Dil Öğrenme (Computer Assisted Language Learning) yaklaşımı, hızlı teknolojik gelişmeler sonucu sırasıyla Teknoloji ve Mobil Destekli Dil Öğrenme yaklaşımlarına doğru ilerleme kaydetmiştir. Bu dijital dönüşüm, öğrenicilere öğrenme eylemini taşınabilir küçük cihazlar vasıtasıyla her an ve her yerde gerçekleştirebilme kolaylığını sağlamıştır. Böylece birbiriyle ilişkili olan bu öğrenme yaklaşımları dil eğitiminin ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir (Kadan 2021: 161-162).
Bu çalışma, Sahaca öğretimini hedefleyen ya da destekleyen belli başlı dijital araçları ele almayı amaçlar. Her öğrenicinin dil öğrenme stratejileri birbirinden farklıdır. Bilgi yığınının söz konusu olduğu internet ortamında herkes dil öğrenimi için değişik stratejiler kullanıp farklı kaynaklardan yararlanabilir. Buradan yola çıkarak bu çalışmanın, internet ortamındaki bütün Sahaca verilerin bir dökümü olmadığını belirtmek gerekir. Çalışmanın kapsamını anlık çeviri programları, çevrim içi sözlükler, doğrudan Sahaca öğretimine yönelik hazırlanan programlar, eğitici oyunlar, hedef dildeki dinleme, okuma ve konuşma becerilerini geliştirmeye yardımcı belli başlı kaynak ve kanallar oluşturur. İnceleme bölümünde verilen güncel veri ve istatistiklerin değişime açık olduğunu ayrıca vurgulamak gerekir. Bu çalışmada inceleme nesnesi olarak ele alınan dijital araçların birçoğu farklı Türk lehçeleri ve dillere ait verileri de içermektedir. Dolayısıyla bu çalışma, Sahaca verilere odaklansa da diğer lehçe ve dillerle ilgilenen öğreniciler için kullanılabilecek alternatifleri de ortaya koyar.
2. İnceleme
2.1. Anlık Çeviri Programları ve Çevrim İçi Sözlükler
Dil öğrenimi sürecinde anlık çeviri programları ve çevrim içi sözlükler her zaman mükemmel sonuç vermese de öğrenicilere önemli oranda kolaylık sağlamakta ve zaman kazandırmaktadır. Son yıllara kadar Sahaca için internet üzerinden anlık çeviri imkânı elde edebilmek mümkün değilken 2020 yılında Yandex Çeviri[2] programına Yakutça adıyla Sahaca da dâhil edilmiştir. Sahaca ile çok sayıda dil arasında çift yönlü çeviri yapma imkânı veren Yandex çeviri programının uzun ve nispeten karmaşık cümlelerde hata payı artarken kelime, kelime grubu ve basit cümlelerde daha doğru sonuçlar verdiği görülmektedir. Ayrıca Sahaca çeviride henüz seslendirme özelliği mevcut değildir. Bu açıdan Yandex Sahaca çeviri hizmeti önemli bir ihtiyacı gidermekle birlikte hâlâ geliştirilmeye ihtiyaç duymaktadır. Programı hem web hem de mobil üzerinden kullanmak mümkündür.
Anlık çeviri programında olduğu gibi Sahaca çevrim içi sözlük seçeneği de kısıtlıdır. Bunlardan biri SakhaTyla.Ru[3] adlı, Sahaca-Rusça, Sahaca-İngilizce dil değişimine dayanan elektronik sözlüktür. Sözlükte arama yapıldığında Sahaca ile Rusça ve İngilizce arasında çift yönlü sonuçları görmek mümkündür. Veri tabanında Sahacadan Rusçaya 20.000’den fazla, Rusçadan Sahacaya 35.000’den fazla, Sahacadan İngilizceye yaklaşık 2000, İngilizceden Sahacaya ise yaklaşık 1000 çeviri bulunmaktadır. Hem web hem de mobil ortamda kullanılabilen program ayrıca @SakhaTylaBot adlı elektronik grup aracılığıyla Telegram üzerinden de hizmet vermektedir. Kullanıcı, gruba bir kelime yazdığında bot anında kelimenin çevirisini gönderir. Bunun yanı sıra bottan rastgele çeviri isteyerek kelime çalışması yapmak da mümkündür. Sözlükte Sahaca ve Rusça kelimeler Kiril harfleriyle aratılabildiği için kullanıcılar Sahaca sanal klavye ya da Swiftkey klavyede Yakutça/Сахалыы adıyla geçen klavyeyi kullanmalıdır.
Bir başka Sahaca çevrim içi sözlüğe, 6000’den fazla dil içeren Glosbe[4] üzerinden hem web ortamında hem de mobil ortamda erişilebilir. Glosbe’de Türkçe, Rusça, İngilizce, Fransızca, Almanca gibi çok sayıda dil ile Sahaca arasında çift yönlü olarak arama yapmak mümkündür. Kelimenin çevirisinin altında, eğer mevcutsa o kelimenin geçtiği ve programın veri tabanında kayıtlı olan cümleler listelenir. Çeviri belleği olarak adlandırılan bu verilerin bir kısmı Tatoeba veri tabanından alınmıştır. Ayrıca sisteme, aratılan kelimenin geçtiği kalıp ifadeler girilmişse bunlar da benzer ifadeler başlığıyla çevirinin altında verilir. Gönüllü katkılara açık olan Glosbe üzerinden kullanıcılar çeviri ekleyerek sözlüğü zenginleştirebilir.
Tatoeba[5], dil öğrenimini desteklemek üzere geliştirilen cümle esaslı bir çeviri-sözlük platformudur. Kullanıcı, bir kelime arattığında o kelimenin geçtiği cümleler çevirileriyle birlikte listelenir. Glosbe gibi Tatoeba da gönüllülük esasına dayalı olarak kullanıcılar tarafından geliştirilebilir. 417 dilde içerik sunan Tatoeba, Sahaca içeriğe de sahiptir. Mevcut verilere göre platformdaki 10 üyeden 3’ünün ana dili Sahacadır. 1’i Sahacayı akıcı şekilde konuşurken 1’i başlangıç, 1’i de sıfır seviyesindedir. Kalan 1 kullanıcının ise dil durumu bilinmemektedir. Sahaca veri tabanında şu anda 966[6] cümle yer almaktadır. Tatoeba, kayıtlı cümleler üzerinden işitsel veri imkânı sunsa da Sahaca cümleler için yüklenmiş ses dosyası henüz mevcut değildir. Sahaca Glosbe’de Sakha olarak kodlanırken Tatoeba’da Yakut olarak geçmektedir.
Yakın zamanda Türkçe ve Sahaca arasında çift yönlü elektronik sözlük denemesi başlatılmıştır[7]. Sitenin veri tabanında şu an 593 kelime girişi bulunmakla birlikte derleme çalışmaları devam etmekte, yapılacak güncellemelerle mevcut verilerin zenginleştirilmesi planlanmaktadır.
2.2. Saha Dili Öğretimine Yönelik Uygulamalar
Memrise[8] aralıklı tekrar yöntemini kullanarak dil öğreniminde kelime bilgisini geliştirmeyi hedefleyen bir uygulamadır. İngilizce, Almanca, Fransızca, İtalyanca gibi farklı dil seçeneği bulunan uygulama, ayrıca kullanıcılara öğretmeyi ya da öğrenmeyi talep ettikleri dilde manuel olarak kurs içeriği oluşturma imkânı verir. Uygulamanın diğer diller (other languages) kategorisinde çeşitli konularda hazırlanmış Sahaca kurslar da bulunmaktadır. Bunlar arasında en zengin içeriğe sahip olan Саха тылын лексиката (Саха тыла, якутский) adlı kursun içeriğinde sakhatyla.ru sitesinin veri tabanına dayanarak hazırlanan yaklaşık 6140 Sahaca kelime kaydı ve 101 seviye bulunmaktadır. Yeni kelime öğrenme aşamasında sistem tarafından Sahaca bir kelime ya da kelime grubu Rusça karşılığıyla birlikte verilir. Bu aşamada kullanıcı, “Kendi mem’ini oluştur” butonunu kullanarak kelimeye bir not, açıklama ya da üçüncü bir dildeki çeviriyi ekleyebilir. Öğrenme sistemi, dil değişimine dayanan bu uygulamada, öğrenilen kelimeler Rusça-Sahaca ve Sahaca-Rusça olmak üzere iki yönlü çeviri ile tekrar edilir. Çeviriler doğrudan kullanıcının yazmasıyla ya da çoklu seçeneklerden doğru olanını seçmesiyle yapılır. Sistem, kullanıcıya çeviri yaparken ipucu harf alma imkânı verir. Kullanıcı tarafından doğru cevap verildiğinde otomatik olarak sıradaki kelimeye geçilir. Yanlış cevap verildiğinde ya da “Bilmiyorum” butonu kullanıldığında ise doğru cevap ekrana yansıtılmaktadır. Kullanıcı, istediğinde önceki seviyelerde yer alan kelimeleri klasik ya da hızlı şekilde tekrar edebilir. Kelimeler, zor ya da öğrenilmiş olarak işaretlenebilir. Bu, kullanıcıya özel olarak daha az ya da fazla tekrar edilecek kelimelerin belirlenmesini sağlar. Kullanıcı, tamamlanan her bir çalışmadan sonra uygulama üzerinden öğrenme istatistiklerini görebilir. Memrise hem web hem de mobil versiyonlara sahip bir uygulamadır.
Dil öğrenimini sisteme yüklenmiş çeşitli öykülere dayanarak hazırlanan alıştırmalarla destekleyen Revita[9], farklı diller arasında Sakha adlandırmasıyla Sahaca öğrenme seçeneği de olan bir diğer dijital araçtır. Kullanıcı, sistem üzerinden kendi seçtiği Sahaca bir öyküyü okurken kelimelerin üzerine tıkladığında ilgili kelimenin Rusça ya da İngilizce çevirisini görebilir, kelimelere not ekleyebilir. Seçilen öyküye dayanarak hazırlanan alıştırmada, öyküden alınan bir parça üzerinde boşlukların doldurulması istenir. Bu boşluklarda, hedef kelimenin orijinal biçimi verilir ve geçtiği cümlenin bağlamına uygun olarak çekimlenmiş biçimi istenir. Yine öykülere dayanarak hazırlanan bilgi kartları (flashcards) yardımıyla kelime çalışması yapılabilir. Kelime çalışması, kullanıcının isteğine bağlı olarak Sahaca-Rusça ya da Sahaca-İngilizce dil değişimi esasında yapılır. Sistemde ayrıca yarışma (competition) ve bulmaca (crossword) seçenekleriyle farklı alıştırmalar yapmak da mümkündür. Aktif öğrenme sürecini destekleyen bir uygulama olarak, kullanıcılar sisteme yeni öyküler ve bilgi kartları ekleyerek Sahaca veriyi istenilen ölçüde zenginleştirebilir. Uygulama sadece web ortamında kullanıma uygundur. Revita bünyesindeki Sahaca dijital öğrenim platformunun geliştiricileri tarafından uygulamanın detaylı olarak tanıtıldığı bir yazı kaleme alınmıştır.
Start from Zero Yakut[10] bilgi kartları aracılığıyla kelime çalışması yapmak üzere hazırlanmış mobil uygulamadır. Basit bir yapıya sahip olan uygulamada sistem tarafından rastgele seçilen Sahaca kelimeler İngilizce karşılıklarıyla birlikte verilir. Daha sonra, öğrenilen kelimeler çoklu seçeneklerin içinden doğru anlam karşılığının seçilmesi yoluyla test edilir. Sistemin veri tabanında kayıtlı Sahaca kelimelerle ilgili açık bir istatistik bilgisi bulunmamaktadır. Beginner Yakut[11] da Sahaca kelime çalışması yapılabilecek bir başka mobil uygulamadır. Uygulama veritabanında 182 Sahaca kelime kayıtlıdır. Her bir kelimenin hemen altında İngilizce karşılığı yazılıdır. Kullanıcı, kelimeyi öğrenilmiş olarak işaretledikten sonra öğrenilenler listesindeki kelimelerle ilgili hatırlatma soruları sorulur. Öğrenilen her kelimeyle ilgili hatırlatma testleri gittikçe azalan bir süreklilik düzeninde aralıklı olarak tekrarlar. Kelime çalışması yaptıran bir diğer dijital araç Сахалыы тыллар[12] adlı mobil uygulamadır. Rakamlar, harfler, hayvanlar, nesneler, renkler ve geometrik şekiller olmak üzere 6 farklı kategoride yaklaşık 60 görsel bulunmaktadır. Görsellerde yer alan varlıkların adları için ayrı ayrı seslendirmeler yapılmıştır. Seslendirmeleri dinlerken yazılı metinden takip etme imkânının olmaması, zaman zaman kelimeyi tam olarak idrak etmeyi zorlaştırabilmektedir.
Сахалыы Букубаар[13]adlı mobil uygulama Saha alfabesini görsel ve işitsel destekle tanıtmayı hedefler. Sade yapısı ve içeriğiyle Sahaca öğreniminin başlangıç seviyesinde faydalanılabilecek bir kaynaktır. Uygulamada Saha alfabesindeki her harfe bir sayfa ayrılmıştır. Her sayfada ilgili harfin matbu ve el yazısı biçimi, harfin sesletimi, harfin geçtiği örnek bir isim, isme uygun bir görsel ve ismin Rusça-İngilizce karşılıkları bulunmaktadır. Hem harf hem de örnekler için ayrı ayrı ses dosyaları bulunmaktadır. Kullanıcı, harfin ya da örneğin üzerine tıklayarak seslendirmeleri dinleyebilir.
Учимся читать по-якутски[14] ise harfleri bilen çocuklara yönelik olan hazırlanan ve Sahaca okumayı öğretmeyi hedefleyen bir mobil uygulamadır. Uygulamada, farklı kategorilerde alfabe, hece, kelime ve cümle çalışmaları yapılır. Bu çalışma süreci kullanıcıya dinleme, telaffuz etme, okuma pratiklerini kazandırır. Çalışmalar tamamlandıktan sonra yapılan alıştırmalar, öğrenilen bilgilerin pekiştirilmesini sağlar. Bu başlık altında değinilecek olan son araç, Русско-якутский разговорник[15] adlı mobil uygulamadır. Uygulama, küçük bir Rusça-Yakutça konuşma kılavuzudur. Aylar, renkler, zaman, ulaşım, yemek gibi 17 farklı kategoride yaklaşık 300 kayıt bulunmaktadır. Veriler günlük dilde kullanılabilecek bazı kelimeleri, kelime gruplarını ve cümleleri içerir.
2.3. Sahaca Okuma Çalışması Yapılabilecek Kaynaklar
Çocuklara yönelik hazırlanan Күөрэгэй[16] adlı mobil uygulama, aynı zamanda Sahaca öğrenenlerin de faydalanabileceği bir kaynaktır. Uygulama, Timofey Smetanin’in aynı adlı masalı üzerine kuruludur. Animasyonlaştırılmış olan masal, aynı zamanda seslendirilmiştir. Ekranın sol tarafında bulunan ok işareti kullanılarak masalı yazılı metinden takip etmek de mümkündür. Animasyon geçişlerinde yer yer resim eşleştirme, yapboz, bulmaca, iki resim arasındaki farkları bulma, kareler içine gizlenmiş resim çiftlerini bulma gibi kullanıcının etkin katılımını sağlayacak aktivitelerle karşılaşılmaktadır. Masalı devam ettirebilmek için bu aktivitelerin tamamlanması gerekir. Uygulama, okuma ve dinleme becerilerini geliştirmeye yardımcı olurken gölgeleme antrenmanı yaparak konuşma becerisini geliştirme imkânı da verir.
Yine esasen çocuklara yönelik olan Таал-Таал эмээхсин[17] adlı uygulama da aynı adlı Saha halk masalına dayanarak hazırlanmıştır. Masalı Sahaca, Rusça ya da İngilizce olarak okumak mümkündür. Bu seçenek imkânı, Sahaca metni dil değişimi yoluyla inceleme açısından kolaylık sağlamaktadır. Masalın akışı doğrultusunda, geçiş yapılan sayfalar arasında animasyonlar kurgulanmıştır. Bu animasyonlardaki diyalog akışına uygun olarak “Güneş nerede?”, “Rüzgârı tut.”, “İnsanı bul.” gibi yönlendirmelerle kullanıcının aktif katılımı desteklenir. Чысхаан[18] adlı uygulama üzerinden giriş ekranının sağ alt köşesindeki kitap resmine tıklayarak Fare ile Geyik masalını animasyonlaştırılmış şekilde dinlemek ve metni alt yazıdan takip etmek mümkündür. Bu uygulamada da İngilizce ve Rusça seçeneklerinin olması, Sahaca metni anlamayı ve analiz etmeyi kolaylaştıran bir faktördür.
Bir dili öğrenirken okuma pratiği yapmak amacıyla faydalanılan önemli kaynaklardan biri dijital gazetelerdir. Örnekleri ve türleri çoğaltılabilmekle birlikte Kyym.ru[19], Киин Куорат[20], Yakutia daily[21] gibi dijital gazeteler, öğrenicilere Sahaca okuma pratiği yapma imkânı verir.
2.4. Sahaca Dinleme Çalışması Yapılabilecek Kaynaklar
Film, çizgi film, müzik, haber, eğitim gibi çeşitli alanlarda- hazırlanan görsel ve işitsel içeriklerin yayınlandığı dijital ortamların çok sayıda alternatifi olmakla birlikte bu başlık altında bunların bazılarına değinilecektir. Common Voice[22] gönüllü katılımcıların katkısıyla çok dilli ses veri tabanı oluşturmayı hedefleyen bir web sitesidir. Kullanıcılar, bu platform üzerinden çeşitli dillere ait cümlelerin sesletimini yapabilir ya da daha önce kaydedilmiş ses dosyalarını doğru ya da yanlış seçeneklerinden biriyle oylayabilir. Bir dile ait bütün ses dosyalarını indirmek mümkündür. Bugün Common Voice’in veri tabanında 5847 Sahaca cümle yer almakta, bu cümleler için 53 konuşmacı katkıda bulunmaktadır. Cümlelerin çevirisi olmamakla birlikte yazılı bir metni ana dili konuşurundan dinleme, kaliteli kayıtlar üzerinde gölgeleme antrenmanı yapma açısından fayda sağlayabilir.
Radyo yayınlarını dinleme ve indirme imkânı veren Тэтим Подкаст[23] adlı uygulama, Sahaca dinleme pratiği yapmak açısından etkili bir araçtır. Ayrıca Радио Алгыс (Бүлүү)[24], Радио Тэтим[25], Дуораан Радио[26] gibi Sahaca şarkılar dinlemenin mümkün olduğu çeşitli radyoların mobil uygulamaları da Sahaca dinleme becerisinin geliştirilmesi için alternatif oluşturur.
Youtube, etkili Sahaca dinleme pratiklerinin yapılabileceği bir başka dijital ortamdır. Учим якутский язык, Saydam Nomad, Learn Yakut Language, Let’s speak Sakha, Эбээ Маайа, чыып-чаап, Karaoke Ykt, Sakhaestrada, Sakha Music Channel, Северо-Восточный федеральный университет (СВФУ), Вести Саха, НВК Саха, Утро НВК Saha dilinde hazırlanmış içerikleri izleme ve dinleme imkânı veren dijital ortamlardan bazılarıdır. Bu kanalların bir kısmı doğrudan Sahacanın öğretimi üzerine içerik üretmektedir. Eğitim kanalları genellikle içerik açısından zengin olmasa da Sahaca öğrenicilerine çeşitli görsel ve işitsel veri sunmaları bakımından önemlidir.
2.5. Eğitici Oyunlar
Тылтай[27] dünyaca ünlü Wordle oyununun Sahaca versiyonudur. Oyunda, sistemin belirlediği beş harfli kelimeyi tahmin etmek için 6 deneme şansı verilir. Her deneme, alt alta dizili beşerli kutucuklara yukarıdan aşağıya doğru sırayla yazılır. Kutucuklara girilen harfler yeşil, gri ya da sarı renge dönüşmelerine göre oyuncuya ipucu verir. Bir harfin yeşil renge dönmesi, o harfin doğru kelimenin aynı sırasında bulunduğunu gösterir. Sarı renge dönmesi o harfin doğru kelimenin farklı sırasında bulunduğunu gösterir. Gri renkte kalması ise o harfin doğru kelimede bulunmadığına işaret eder. Sadece web ortamında kullanılan uygulama, sakhatyla.ru adlı web sitesinin veri tabanından faydalanılarak hazırlanmıştır.
Таабырыннар[28]Sahaca bilmecelere dayanarak hazırlanmış olan bir mobil uygulamadır. Uygulamada 8 farklı kategoride 160 Sahaca bilmece bulunmaktadır. Kullanıcıdan, bilmeceyi okuduktan sonra doğru cevabı ilgili kutucuklara girmesi istenir. Kullanıcı, cevabı bulamadığı takdirde sağ üst köşede bulunan eppiete (cevabı) butonundan doğru cevabı görebilir. Daha sonra yapılacak olan tekrarlarla bilinmeyen kelimelerin kalıcı ve etkili bir biçimde öğrenilmesi sağlanır.
Тылы Таай[29]ipucu niteğindeki dört fotoğraftan yola çıkarak doğru kelimenin bulunmasına dayanan bir kelime oyunudur. Kullanıcının aşağıda karışık olarak verilen harflerin içinden doğru olanları seçerek kelimeyi yazması gerekir. Yine bir başka kelime bulma oyunu Тыл Ситимэ[30] adlı mobil uygulamadır. Bu uygulamalar, Sahaca kelime bilgisi yetersiz olanlar için zorlayıcı olsa da kullanıcıyı kelime dağarcığını zenginleştirme, yeni kelimeler araştırıp öğrenme konusunda motive edecektir.
2.6. Dijital Ortamlar
Dil öğreniminde bilginin kalıcı olmasını sağlamak, bilgiyi pratiğe dökebilmek ve dili günlük hayatta akıcı şekilde kullanabilmek için uygulanması gereken en önemli aktivitelerden birisi iletişim kurmaktır. Hedef dilin konuşurlarıyla temas kurabilme imkânı, iletişimin devamlılığı, dili kullanmaya yönelik geliştirilen özgüven gibi çeşitli faktörler hedef dildeki iletişim becerisinin gelişim oranını etkiler. Eğer öğrenici, hedef dilin günlük hayatta kullanılmadığı ve konuşurlarıyla temasın mümkün olmadığı bir bölgede bulunuyorsa temas kurmayı sağlayacak kanallara ihtiyaç duyar. Günümüzde böyle bir kanal arayışı için akla dijital ortamlar gelir.
İnternet üzerinden Sahaca konuşurlarıyla iletişim kurmayı sağlayan çeşitli uygulamalar vardır. Rusya’da en çok kullanılan dijital ortamlardan birisi olan Telegram[31], kullanıcılarına Sahaca konuşurlarıyla iletişim kurmayı, Sahaca filmler, kitaplar, şarkılar ve haberlerle ilgili paylaşım yapılan elektronik gruplara katılmayı, Sahaca dijital ses dosyaları (podcast) dinlemeyi sağlayan bir ortam sunmaktadır. Hem web ortamından hem de mobil ortamdan erişilebilen Telegram’a alternatif olarak benzer işlevlere sahip VK, OK.ru, Moy mir gibi başka kanallar da kullanılabilir. Ayrıca Facebook, Twitter, İnstagram gibi sosyal paylaşım sitelerinin de dili iletişim kurarak öğrenme açısından etkili araçlar olduğunu belirtmek gerekir.
Yukarıda adı geçen dijital ortamların doğrudan dil öğretme hedefi yoktur. Bunlar bireysel olarak kullanılan doğru stratejilerle dil öğrenimine dolaylı şekilde katkıda bulunur. Bunların yanı sıra dünyanın farklı bölgelerindeki insanları buluşturarak doğrudan dil öğretimi ve öğrenimi süreçlerini desteklemeyi hedefleyen sosyal paylaşım siteleri de vardır. Üyelik kaydı sırasında ana dili ve hedef diller arasında Sahaca seçeneğini de bulunduran Tandem[32] adlı uygulama, dünyanın dört bir yanından benzer dil hedeflerine sahip, uyumlu dil değişimini sağlayabilecek insanları buluşturmayı amaçlamaktadır. Bu uygulama üzerinden hedef diller arasına Sahaca eklendikten sonra listelenen üyeler incelenebilir, bölgesel arama yaparak Sahaca konuşurlarına ulaşılabilir ve dil hedeflerinin uyuştuğu en uygun partner bulunarak Sahaca konuşma pratiği yapılabilir. Dünyanın farklı bölgelerindeki insanları buluşturarak iletişim kurma yoluyla dil öğrenimini desteklemeyi hedefleyen dijital ortamlardan bir diğeri HelloTalk[33] adlı uygulamadır. Bu uygulama üzerinden de bölgesel arama yaparak veya çeşitli anahtar kelimeler aratılarak Sahaca konuşurlarına ulaşmak mümkündür. İletişim kurarak dil öğrenmeye yönelik hazırlanan uygulamaların sayısı oldukça fazladır ve öğrenicinin tercihlerine göre yukarıda adı geçen dijital ortamlara birçok alternatif eklenebilir.
3. Değerlendirme
Sahaca eğitimine yönelik internet ortamında hazırlanan içeriklerin anlatım biçimi çoğunlukla Sahaca-Rusça dil değişimine dayanmaktadır. Bir bölümü Sahaca-İngilizce dil değişimini esas alırken daha küçük bir bölümü ise hem Sahaca-Rusça hem de Sahaca-İngilizce dil değişimi seçeneği sunmaktadır. Bu kaynaklar genellikle sözlüksel içeriğe sahiptir ve kelime çalışması yaptırır. Bu durum, kelime çalışmaları için veri toplamanın ve işlemenin nispeten daha kolay olmasıyla açıklanabilir. Sahaca eğitici içerikli web sitelerinin aynı zamanda mobil versiyonunun da bulunması öğreniciler için Sahaca çalışmayı pratikleştirmektedir. Ele alınan eğitici kaynaklara genel olarak bakıldığında çok zengin bir içerik söz konusu olmasa da bugün Sahaca öğrenmek isteyenler mevcut verilerle okuma, yazma, konuşma ve dinleme becerilerinin hepsini az ya da çok oranda geliştirebileceği çeşitli elektronik kaynaklara erişebilirler.
Yerel, küçük mobil uygulamalar dışında, doğrudan Saha dili öğretimini hedefleyen evrensel müstakil bir web sitesi bulunmamaktadır. Sahaca eğitim içeriği sunan web siteleri genellikle birden fazla dili kapsar ve gönüllü katkılara açıktır. Buradan yola çıkarak Memrise, Revita, Common Voice, Glosbe, Tatoeba gibi çok dilli ve gönüllü katkıya açık platformlardaki içerikleri hazırlayanların Sahaca ile ilgilenen ya da ana dili Sahaca olan bağımsız ve gönüllü bireyler ya da gruplar olduğu anlaşılmaktadır. Bu bireylerin yaş ortalamasının çok yüksek olmadığı varsayılırsa Sahacayı bilen, onu tanıtmayı, öğretmeyi, yaygınlaştırmayı hedefleyen gençlerin varlığı, dilin durumu açısından olumlu olarak değerlendirilebilir.
Kaynaklar
Biray, Nergis (ed.), (2016). Çağdaş Türk Lehçeleri (Metin Aktarmaları). İstanbul: Kesit.
Buran, Ahmet (ed.), (2018). Türk Dilinin Uzak Lehçeleri: Çuvaş Türkçesi, Saha/Yakut Türkçesi, Halaç Türkçesi. Ankara: Akçağ.
Duranlı, Muvaffak (2010). Saha (Yakut) Büyü Masalları. Konya: Kömen.
Ercilasun, Ahmet Bican (ed.), (). Türk Lehçeleri Grameri. Ankara: Akçağ.
Ersöz, Murat (2010). Culuruyar Nurgun Bootur: Saha (Yakut) Türklerinin Kahramanlık Destanı. Ankara: Türksoy.
Johanson, Lars (2021). Turkic (Cambridge Language Surveys). Cambridge: Cambridge University Press. doi: 10.1017/9781139016704
Kadan, Ömer Faruk (2021). “Dijital Dönüşüm ve Yabancı Dil Öğretimi”. Dijital Eğitim (Ed.: O. Köksal). 153-166. Konya: Eğitim Yayınevi.
Killi Yılmaz, Gülsüm (2010). Kuzey ve Güneydoğu Sibirya Türklerinin Dil Durumu. Ankara: Köksav.
Kirişçioğlu, Fatih (1999). Saha (Yakut) Türkçesi Grameri. 2. baskı. Ankara: TDK.
Kirişçioğlu, Fatih (2007). Saha Türklerinin Atasözleri (İnceleme-Metin). Ankara: Nobel.
Krueger, John R. (1962). Yakut Manual. Indiana: Indiana University Publications.
Pekarskiy, E. K. (1907-1930). Slovar’ jakutskogo yazıka. St. Petersburg, Leningrad: Akademiya Nauk.
Poppe, N. N. (1926). Uchebnaya grammatika yakutskogo yazıka. Moskva: Sentrizdat.
Puhov, İnnokentiy Vasiliyeviç (2015). Yakut Kahramanlık Destanı Olonho: Genel Tipler (Çev.: M. Ergun). Konya: Kömen.
Sleptsov, P. A. (red.), (1972). Yakutsko-Russkiy slovar’. Moskva.
Stachowski, Marek ve Astrid Menz (1998). “Yakut”. The Turkic Languages (L. Johanson, É. Á. Csató eds.). 417-433. London and NewYork: Routledge.
Ubryatova, E. I. (ed.). (1982). Grammatika sovremennogo yakutskogo literaturnogo yazıka. Moskva: Nauka.
Vasiliev, Yuriy (1995). Türkçe-Sahaca (Yakutça) Sözlük. Ankara: TDK.
von Böhtlingk, Otto (1848-1851). Über die Sprache der Jakuten I-II. St. Petersburg.
Xaritonov, L. (1947). Sovremennıy Yakutskiy yazık. Yakutsk: Gosizdat YASSR.
[1] Arş. Gör., Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü, Ankara/Türkiye. gulsah.tuglaci@hbv.edu.tr ORCID: 0000-0003-1590-1664
[2] https://ceviri.yandex.com.tr/?lang=sah-tr Son Erişim: 23/07/2022
[3] https://sakhatyla.ru/ Son Erişim: 23/07/2022
[4] https://glosbe.com/sah/tr Son Erişim: 23/07/2022
[5] https://tatoeba.org/tr Son Erişim: 23/07/2022
[6] Web sitesinden 20.07.2022 tarihinde alınan verilere göre.
[7] https://berkaymacit.de/sozluk/saha/ Son Erişim: 23/07/2022
[8] https://www.memrise.com/tr/ Son Erişim: 23/07/2022
[9] https://revita.cs.helsinki.fi/home Son Erişim: 23/07/2022
[10] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.shex.startfromzero_yakut Son Erişim: 23/07/2022
[11] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.shex.beginneryakut Son Erişim: 23/07/2022
[12] https://play.google.com/store/apps/details?id=ru.oktemtp.digitalvoice Son Erişim: 23/07/2022
[13] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.Baiapp.BukubaarFree Son Erişim: 23/07/2022
[14] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ayar.LearningToReadSakha Son Erişim: 23/07/2022
[15] https://play.google.com/store/apps/details?id=travelguidance.ru.yakut Son Erişim: 23/07/2022
[16] https://play.google.com/store/apps/details?id=ru.econordit.bichik.kuoregey Son Erişim: 23/07/2022
[17] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ayarnpcjsc.taaltaal&gl=TR Son Erişim: 23/07/2022
[18] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ivanov.tech.nyg2016&gl=TR Son Erişim: 23/07/2022
[19] https://kyym.ru/ Son Erişim: 23/07/2022
[20] https://kiinkuorat.ru/ Son Erişim: 23/07/2022
[21] https://yakutia-daily.ru/ Son Erişim: 23/07/2022
[22] https://commonvoice.mozilla.org/tr Son Erişim: 23/07/2022
[23] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.suusoft.musicv2tetim Son Erişim: 23/07/2022
[24] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.app.radiovilyuisk Son Erişim: 23/07/2022
[25] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.stdio.radiotemplate Son Erişim: 23/07/2022
[26] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.app.ustaldanradio Son Erişim: 23/07/2022
[27] https://wordle.tylytaay.ru/ Son Erişim: 23/07/2022
[28] https://play.google.com/store/apps/details?id=ru.playmood.riddle.ykt Son Erişim: 23/07/2022
[29] https://play.google.com/store/apps/details?id=ru.slonozavr.tylytaay Son Erişim: 23/07/2022
[30] https://play.google.com/store/apps/details?id=com.C.G Son Erişim: 23/07/2022
[31] https://web.telegram.org/k/ Son Erişim: 23/07/2022
[32] https://www.tandem.net/ Son Erişim: 23/07/2022
[33] https://www.hellotalk.com/ Son Erişim: 23/07/2022
