Tanınmış Uygur Dil Bilimcisi ve Araştırmacısı Kazakistan Bilimler Akademisinin Üyesi Prof.Dr. Abduvali Turğanbayulı Kaydarov Efendi[1]
[1] Muhemmed, T., Mirza, M. (2005). Tanınmış Uygur Dil Bilimcisi Ve Araştırmacısı Kazakistan Bilimler Akademisinin Akademi Üyesi Abduvali Turğanbayulı Kaydarov Efendi. Dil ve Tercüme Dergisi, Sayı 3, S. 56-59.
Bu yıl, Kazakistan Cumhuriyeti Devlet Bilimler Akademisinin çok velut bir akademisyeni, tanınmış Uygur dil bilimcisi ve araştırmacısı Abduvali Turğanbayulı Kaydarov Efendi’nin doğumunun 81 yıllık, bilimsel faaliyetlerinin ise 47 yıllık kutlu hatırasıdır. Uluslararası Türkolojinin gelişmesine, özellikle Uygur dil bilimcilerinin, araştırmacılarının Kazakistan’da bir araya gelmesine ve ilerleme göstermesine öncülük yaparak özel katkılar veren saygıdeğer âlimin anlamlı hayatı ve zengin bilimsel araştırmaları ile tanışmak meslektaşlar için gerçek bir öneme sahiptir.
Abduvali Turganbayulı Kaydarov, 13 Aralık 1924’te Kazakistan Cumhuriyeti’nin Almatı vilayetine bağlı Emgekçi Kazak (Enbekşi) ilçesinin Taldıbulak köyünde hayvancılık ile uğraşan Kazak bir ailede dünyaya geldi. Okula gitmeye Koram köyündeki Uygur İlkokul Mektebinden başlayıp lise eğitiminin 9. sınıfını Kazak Türkçesi ile tamamladıktan sonra 1942 yılında kendi isteğiyle askere giderek silahaltına girdi. Önce Taşkent’e giderek üç ay boyunca askeri işlerde, radyo ve telgrafçılık alanlarında eğitim aldı. Sonrasında ise cepheye giderek eski Sovyet ittifakının büyük vatan savaşına katıldı. Kalinin[1] (Kaliningrad), Baltık kıyıları, Belarus cephelerinde savaştı. Genç Kaydarov’un cephelerde göstermiş olduğu cesaret ve fedakârlık ruhu artarak gittiği için 1944 yılında 3. derece şeref madalyası, 1. derece vatan savaşı madalyası ile ödüllendirildi. 1944 yılından 1945 yılına kadar Leningrad’daki Jdanov askeri mühendislik okulunda eğitim aldı. 1945 yılında ikinci kez Kızıl Yıldız Nişanı, Almanya’yı yenerek Büyük Vatan Savaşı’nın kazanılması ve Moskova’yı müdafaa gibi konularda nişan ve madalyalar ile ödüllendirildi.
Abduvali Turğanbayulı Kaydarov, 1946 yılında terhis olup cepheden dönüş yaptı. 1946 yılından 1947 yılına kadar kendi yurduna yerleşip Emgekçi (Enbekşi) Kazak ilçesinin garnizonluğunun idaresinde bulunan hayvancılık biriminin sorumlusu olarak çalıştı. Bu süreçte Issık şehrindeki Kazak Lisesinin 10. sınıfını dışarıdan okuyarak tamamladı. 1948-1951 yılları arasında S. M. Kirov Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Üniversitesi[3] Filoloji Fakültesinin Kazak dili üzerine okudu. 1951 yılından 1955 yılına kadar Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisinin[4] Uygur dili alanında yüksek lisans yaparak kapsamlı bir eğitim aldı. Sonunda “Çağdaş Uygur Dilindeki İkilemeler[5]” konulu Rusça olarak yazdığı makalesi ile yüksek lisans tezini başarılı bir şekilde savundu. 1955-1958 yılları arasında Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisinin Uygur – Tunggan (Dungan) Kültürü Bölümünde, 1958-1959 yılları arasında akademinin Doğu Bilimleri Bölümünde bilim insanı olarak görev aldı. 1958 yılından 1961 yılına kadar Dil Bilimi ve Araştırmaları Enstitüsü bünyesindeki Uygur Filolojisi Bölümünün sorumluluğunu alarak müdürlük görevinde bulundu. 1961-1963 yılları arasında Dil Bilimi ve Araştırmaları Enstitüsünün müdür yardımcısı olarak görev yaptı. 1963 yılında akademinin Dil Bilimi Enstitüsünde Uygur Dil Bilimi ve Araştırmaları Bölümünü kurdu. Kaydarov, 1967 yılına kadar bu bölümün ilk müdürü olmasından dolayı hizmetlere çok verimli rehberlik yaptı. Günümüzde Uygur Dil Bilimi ve Araştırmaları Bölümünün yaptığı araştırmalardan “Uygur Dili Grameri, Uygur Edebiyatı[6], Çağdaş Uygur Dili[7], Uygur Dili Hakkında Araştırmalar, Çağdaş Uygur ve Kazak Dilleri Meseleleri, Asırların Sedası, Uygur Halk Masalları, Uygur Halk Bilmeceleri, Uygur Sovyet Edebiyatı Tarihinin İnleme Yazıları, Uygurca – Rusça Sözlük ve Türk Dilleri” gibi büyük eserler yayımlandı[8].
Bilim insanı Abduvali Turğanbayulı Kaydarov, 1967-1978 yılları arasında akademinin Dil Bilimi Enstitüsünün müdür yardımcısı oldu. 1967 yılından 1980 yılına kadar Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Dil Bilimi Enstitüsü Türk dilleri alanında doktora sürecine aday lisansüstü tezlerinin savunulduğu uzmanlık komisyonunun (bilimsel inceleme) başkanlığını yaptı. Ayrıca Kazak-Sovyet ansiklopedisini hazırlama kurulunun dil ve yazı biriminde onaylama heyetinin üyesi oldu. 1969 yılında “Uygur Dilinin Diyalektleri ve Edebi Dilinin Temel Diyalekti, Çağdaş Kazak Dilindeki Tek Heceli Kök ve Temellerinin Yapısı” gibi eserleri yayımlandı. 1970 yılında “Çağdaş Uygur Edebi Dilinin Gelişimi” konusunda Rusça yazdığı makalesi aracılığıyla doktora tezini başarılı bir şekilde savunarak bu makale ile Kazakistan Fenler Akademisi birinci derece Şokan Velihanov[9] ödülüne layık görüldü. Yapmış olduğu bu çalışmanın sonucuna dayanarak A. T. Kaydarov’a, V. İ. Lenin’in[10] doğumunun 100. yılına binaen onur madalyası verildi. 1972 yılında profesörlük ünvanına erişti ve 1973 yılında SSCB Türkoloji Cemiyeti üyeliğine seçildi. 1978-1995 yılları arasında Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisine bağlı A. Baytursunov[11] isimli Dil Bilimi ve Araştırmaları Enstitüsünün müdürü ve Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisinin Araştırma Haberleri dergisinde dil ve edebiyat kısmında yardımcı başyazarı oldu. A. T. Kaydarov, 1995 yılından itibaren A. Baytursunov Dil Bilimi ve Araştırmaları Enstitüsünün fahri müdürlüğünü devamlı olarak sürdürdü. 1981-2000 yılları arasında akademinin Dil Bilimi ve Araştırmaları Enstitüsündeki Türk dilleri uzmanlık alanında doktora tezi inceleme komitesinin başkanlığını yürüttü. Ayrıca 1982-2000 yılları arasında El Farabi Kazakistan Devlet Üniversitesi Filoloji Bölümünün profesörü, 1997-2000 yılları arasında Hoca Ahmet Yesevi Türk-Kazak Üniversitesinin profesörü olarak görev aldı. 1989 yılından 2000 yılına kadar uluslararası Kazak Dili Bilim Cemiyetinin başkanlığını yaptı. 1990 yılının Şubat ayında Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin dil kanununu yürürlüğe koymak amacıyla toplanan kurultayda oldukça önemli bilimsel bir konferans verdi. Devlet Kazak Dili Bilim Cemiyeti tarafından 1990 yılının Kasım ayında neşredilen Ana Dil gazetesi redaksiyonunun üyesi oldu. Bakü’de Sovyet Türkolojisi dergisi adıyla çıkarılan ve daha sonra 2002 yılının Ekim ayından başlayarak Türkistan şehrinde Türkoloji adında iki ayda bir sayı çıkarılmaya başlandı. A. T. Kaydarov, bu derginin tahrir heyetinin üyesi seçildi.
Yarım asırlık hayatını Türkoloji sahasına bağışlayan A. T. Kaydarov:
Âlimin, genç bir yüksek lisans öğrencisinden saygın bir akademisyene, yardımcı araştırmacıdan araştırma enstitüsünün müdürlüğüne kadar uzanan başarılı yolculuğu bunun canlı bir gerçeğidir. Türkoloji araştırmalarının konusu geniş, anlamı derin, sonuçları zengindir. Onun namı yalnızca Kazakistan’da değil, uluslararası Türkoloji sahasında da tanınmıştır. Kaydarov’un, bugüne kadar Türkolojinin çeşitli alanlarına bağışladığı 450’den fazla ders kitabı, derleme, özel konulu makale, kitap gibi bilimsel ve popüler eserler yayımlanmıştır. O, eserlerinin üçte birinden fazlasını dil bilimine ve özellikle Uygur, Kazak dillerindeki önemli meselelere yer vermiştir. “Uygur Dilinin Kelime Hazinesi ve Tarihi Gelişmesi: Diller Arası İlişki Meseleleri (Rusça), İkilemeler: Araştırma ve Sözlük Dizimi, Kazaklar Nasıl Bir Halktır?: Bir Soruya Yüz Cevap, Kazak Dilinin Etimoloji Sözlüğü, Ana Dil Evreninde Kazaklar, Kanglı/Kanglılar: Şecereli Tarih, Türkolojiye Giriş, Kazak Terminolojisine[12] Yeni Bir Bakış Açısı, Kazakça – Rusça Frazeoloji[13] (Değişmeyen, Sabit Sözler) Sözlüğü, Türk Dillerindeki Fonetik Faktörlerin Tekrarlanan Semantik Meseleleri” gibi eserler büyük eserlerine örnek gösterilir.
İşte bu bakımdan olsa gerek, Uygurlar arasında yetişen ve Uygur dilini mükemmel derecede iyi bilen Kaydarov, 1955 yılında doktora sürecine adaylık için yazdığı “Çağdaş Uygur Dilindeki İkilemeler” başlıklı tezini Rusça yazarak başarılı bir şekilde savundu.
Dil biliminin bütün alanlarını kapsamlı ve derinlemesine öğrenmenin gerekli olduğunu düşünen Kaydarov, Uygur ve Kazak dillerindeki atasözü, bilmeceler, deyimler, kalıplaşmış ifadeler, özel adlar, kahramanlık destanları üzerine de ilgili bir şekilde araştırmalar yaptı. Yine Uygur ve Kazak dillerinin imlası ve terminolojisi ile ilgili olan gerçek ve önemli konuları, ayrıca Kazakistan şartlarındaki çeşitli dillerin, özellikle Rusça ile başka milli dillerin aralarındaki ilişki gibi önemli ve hassas meseleleri de aktif bir şekilde inceleyerek derinlemesine araştırmalar yaptı. A. T. Kaydarov’un pedagojik çalışması da oldukça geniş ve verimli oldu. O, her derecedeki okulların dil ve edebiyat ders kitaplarını hazırlama çalışmalarına çok önceden doğrudan katıldı. Genç öğrencilerin öğrenme ve bilimsel araştırma çalışmalarına sürekli olarak cömertlik ve sevgi ile somut bir rehberlik yaptı. Kaydarov’un önderliğinde günümüze kadar Altay dil sistemine dâhil olan Uygur, Karakalpak, Başkurt, Hakas ve Moğol dilleri ile ilgili 70 öğrenci lisansüstü eğitimini başarılı bir şekilde tamamladı. Bu öğrencilerden 10 tanesi de doktora tezini başarılı bir şekilde savunarak bilim insanı oldu. Âlim Kaydarov:
[1] Elçibey, E. (2024). Rusya Federasyonu’nun Ulusal Güvenliğinde Kaliningrad Meselesi. Avrasya İncelemeleri Dergisi 13 (2): 195-220. https://doi.org/10.26650/jes.2024.1496946.
[2]Muhemmed, T., Mirza, M. (2005). Tanınmış Uygur Dil Bilimcisi Ve Araştırmacısı Kazakistan Bilimler Akademisinin Akademi Üyesi Abduvali Turğanbayulı Kaydarov Efendi. Dil ve Tercüme Dergisi, Sayı 3, S. 56-59.
[3] Şimdiki Al-Farabi Devlet Üniversitesi. Beyaz, E. (2019). “Abduvali Tuğanbayulı Kaydarov”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 48, Sayfa 335-342.
[4] Kazakistan Bilimler Akademisi.
[5] Parnıye Slova v Sovremennom Uygurskom Yazıke.
[6] Liselerin 8. ve 10. Sınıf Ders Kitabı.
[7] İki bölümlük bu eser 1983 yılında Sincan Çin yazısıyla ve Arap alfabesi temelindeki Uygur yazsıyla yayınlandı.
[8]Uygur Dil Bilimi ve Araştırmaları Bölümünü geliştirip büyüterek 1986 yılında resmi olarak Uygur Dil Bilimi ve Araştırmaları Enstitüsü oldu.
[9] https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/38/Çokan-Velihanov- (Erişim Tarihi: 01.03.2026),
Derviş, L., & Devrisheva, K. (2016). Xıx. Yy. Kazak Türklerinin Aydını Çokan Velihanov Hayatı Ve Eserleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 40, Sayfa 127-133. https://doi.org/10.21563/sutad.270107
[10] https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/621/Lenin-(Vladimir-İlyiç-Ulyanov)-(1870-1924) (Erişim Tarihi: 01.03.2026)
[11] Özdemir, E. (2015). Ahmet Baytursunov’un Hayatı Ve 20. Yüzyılın Basında Kazakistan’da Eğitim Faaliyetleri İçindeki Yeri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22. https://izlik.org/JA35KC43MN
[12] Terim Bilimi.
[13] Deyim Bilimi.
[14] Ubryatova, E. (2004). Sergey Efimoviç Malov’un İlmî Ve İçtimaî Faaliyetleri. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 6(11), Sayfa 1-13. https://izlik.org/JA58ZU79NU
